Gelişimsel Değerlendirme Nedir?

Bir çocuğun gelişiminin optimal düzeye ulaşmasının sağlanması için ilk ve en temel adım, çocuğu ve gelişimini doğru yaklaşımlar ile tanımak ve değerlendirmektir. Gelişim değerlendirilirken, çocuğun bilişsel, dil, hareket alanındaki işlevleri, günlük yaşam becerileri, sosyal davranış örüntüleri ile yaşa uygun etkinliklerle uğraşabilme becerisinin tüm boyutları incelenir

Değerlendirme, çocuklar ne biliyor ve ne yapabilir?” sorularını sınamaya yönelik olarak neredeyse her çeşit ölçme yöntemi ve aracına işaret etmektedir. “Değerlendirme” ifadesi, aslında sadece bir ölçümü kastetmemek veya test, test etme, değer biçme gibi negatif çağrışımlardan kaçınmak amacıyla kullanımı tercih edilen bir kavramdır.

Gelişimsel değerlendirme de çocukların; bilişsel, dil, sosyal duygusal, özbakım ve motor gelişim gibi gelişim alanına yöneliktir. Gelişimi ayrı boyutlarda ele alırken, bir bütün olarakta değerlendirir. Değerlendirme sonuçlarında çocukların gelişim alanlarının takvim yaşları ile paralellik gösterip göstermediğine bakılır. Risk altındaki çocuklar belirlenir. Çıkan sonuçlar ışığında; çocuğun eksik olduğu alanlara yönelik müdahale programı oluşturmaya imkan sağlar.

Gelişimsel Gecikme

Gelişimsel gecikme, çocuğun durumuna bağlı olarak bazen tek bir gelişim alanında gözlenebilir, bazen birden çok gelişim alanında ya da tüm gelişim alanlarında gözlenebilmektedir.

Çocukların gelişimsel gecikme yaşamasının pek çok sebebi olabilmektedir. Bu sebepler; çocuk kaynaklı, aile kaynaklı ya da çevre kaynaklı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Çocuk Kaynaklı Gelişimsel Gecikmeler:

Prematüre/düşük doğum ağırlıklı olmak
Doğum anında yaşanan sıkıntılar
Beslenme, uyku ya da davranış bozuklukları
Akut ve kronik rahatsızlıklar, enfeksiyonlar
Büyüme geriliği
Sosyal duygusal sorunlar
Zihinsel ve bedensel engeller

Aile Kaynaklı Gelişimsel Gecikmeler:

İşsizlik, yoksulluk
Sosyal probleme sahip ebeveynler
Duyarsız ebeveynler
Kronik rahatsızlıklara (Özellikle psikolojik) sahip ebeveynler
Madde kullanımı
Eşler arası geçimsizlik
Ebeveyn beceriksizliği ve özgüven eksikliği
Yanlış aile tutumu

Çevre Kaynaklı Gelişimsel Gecikmeler:

Ekonomik sorunlar
Yetersiz koşullara sahip evde yaşanması
Tehlikeli ortamlarda yaşama
Sağlık, eğitim vb. hizmetlere ulaşamama
Yetersiz destek ve uyaran

Neden Tüm Çocuklara Gelişim Değerlendirmesi Yapılmalıdır?

Erken dönemde sahip olunan deneyimler insan beyninin şekillenmesi üzerinde yaşam boyu etkili olmaktadır. Gelişim temeli erken dönemlerde atılmaktadır. Bu nedenle gelişimin erken dönemlerden itibaren değerlendirilmesi, gelişimsel zorlukların ve risklerin en erken dönemde belirlenmesi, ve bu sayede de gelişimin desteklenmesi için önemli bir fırsattır. Kısaca gelişimsel değerlendirme tüm çocuklara erken müdahale şansı sunmaktadır. Çocuklara, normal gelişim ya da farklı gelişim gösterme durumlarına bakılmaksızın gelişim değerlendirmesi fırsatı sunulmalıdır. Ailelerin çocuklarına yönelik en önemli desteklerinden biri bu olmalıdır.

Gelişimsel Değerlendirme Nasıl Yapılır?

Gelişimsel değerlendirme bir bölüm değil bir süreci kapsar. Tek bir uygulama, tek bir gözlem, tek bir test ya da tek bir görüşme ile bitirilemeyecek bir süreçten oluşur. Değerlendirme yaparken bütüncül yaklaşım önemlidir. Aile, kültür, çevre gibi etmenlerin değerlendirme sürecine eklenmesi gerekmektedir. Peki bu ne anlama gelmektedir? Yani çocuğun yetilerinin değerlendirildiği bir süreç her zaman doğru gelişimsel tanıya ulaştırmaz. Bunun en önemli nedenlerinden biri ise; standart test maddelerine göre takvim yaşı ve gelişim yaşı paralellik gösteren bir çocuk, ailesinde yaşanan olumsuz durumların içerisindeyse gelişimi risk altında olabilir şeklinde raporlanmalıdır. Örnek olarak; boşanma sürecine dahil olan çocuklar, çocuğa bakım veren kişinin psikiyatrik sorunlar yaşıyor olması olabilir.

Bazen de tam tersi olabilir. Çocuk değerlendirme maddelerinden bazılarını yerine getirmemiş olabilir. Ancak bu her zaman onun gelişiminin risk altında olduğunu ya da gelişimsel gecikme yaşadığını göstermez. O maddeye yönelik hazır bulunuşluğunun olup olmadığı testör tarafından dikkatlice değerlendirilmelidir. Bu noktada çocuğun bireysel farklılıkları göz önüne alınmalıdır.

Bunu bir örnek ile açıklamak gerekirse; 25 aylık bir çocuğun da altı küp ile kule yapabilmesi normaldir 30 aylık bir çocuğunda altı küp ile kule yapabilmesi normaldir. Bu aşamada çocuklar, beceriyi yapamadığında psikomotor alanında gecikme olarak değerlendirilmesi yanlış olur.

Gelişim Değerlendirmesinin Amacı Nedir?

Gelişimsel değerlendirmenin iki temel amacı bulunmaktadır. Bu amaçların birincisi gelişimsel taramadır. İkincisi ise gelişimsel izlemdir.

Gelişimsel tarama: Gelişimi normal olan ya da gelişimi problemli olma ihtimali olan çocukların belirli aralıklar ile değerlendirme yöntemleri kullanılarak değerlendirilmesini kapsar. Bu sayede sağlıklı gelişen çocuklarla, gelişimsel gecikme riski taşıyan çocuklar birbirinden ayrılır.
Gelişimsel izlem: Gelişimsel desteğe ihtiyaç duyan çocukların izleme ve destekleme konusunda bilgili bir ekip tarafından sürekli olarak gözlenmesi ve değerlendirilmesi sürecidir.

Özge Özgeç Gürel
Uzman Klinik Psikolog