Zeka Testleri

“Zekanın sabit olduğunu ve geliştirilemeyeceğini iddia edenler var. Bu zalimce kötümserliği protesto etmeliyiz ve tepkimizi ortaya koymalıyız.”

Alfred BINET

Zeka; sorun çözme, mantık kurma, planlama, soyut düşünebilme, hızlı algılama, karmaşık fikirleri kavrama yeteneği ile birlikte birçok farklı ve başka süreçleri de kapsayan genel zihne bağlı yetenek, beceri ve potansiyeldir.

Akıl ile zekanın birbirinden farklı olduğunu belirtmek gerekir. Akıl işlenmiş bir zekadır. Doğruyu ve yanlışı ayırt edebilme, düşünce belirtebilme becerisidir. İnsan olgunlaştıkça aklı da gelişir ve değişir. Kısaca akıl zekayı kullanma yetisidir.

Zeka testlerin gelişmesi ve bugünkü düzeye ulaşmasında; zihince geri olanların saptanabilmesi, subjektif değerlendirmenin bertaraf edilmesi, kısa sürede çok sayıda kişiyi değerlendirme isteği, grup farklılıklarının belirlenmesi, seçme ve yerleştirme gibi pratik ve temel ihtiyaçlardan kaynaklanmıştır. Zeka testlerin konusundaki sistematik çalışmalar 19 yy. sonlarına doğru ortaya çıkmıştır.

Fransa’da da Alfred Binet (1905) bu dönemde hazırlanmış zeka testlerini yetersiz ve basit bulmuştur. Duyulara ilişkin ölçümlerden, zekâ seviyesini yordamanın mümkün olmadığını gözlemlemiştir. Zeka testlerinin karmaşık fonksiyonları ve özel olmayan daha genel nitelikleri ölçmesi gerektiğini savunmuştur.

İlk formal zeka testi için; 1905 yılında Alfred Binet ve Theodore Simon tarafından çalışmalara başlanmıştır. Bu dönemde Fransız hükümeti normal eğitim ve öğretim yapılan sınıflarda başarısızlık oranlarının artmasındaki süreç ve bu süreçten etkilenen çocukları ayırt etmek için bu görevlendirmeyi başlatmıştır.

Binet zeka testi 1908 tarihinde yenilenmiş 3-13 yaş aralığına uygulanabilir hale getirilmiştir. 1911 yılında Binet zeka ölçeği üçüncü kez revize edilmiştir ve 3-15 yaş aralığını kapsayacak hale gelmiştir.

1916 yılında Lewis Terasn’ın standardizasyonu ile birlikte Binet Zeka Testi 40 yıldan uzun bir süre Amerika’nın en sık kullanılan zeka testi olarak kayıtlara geçmiştir.

1949 yılında 5-15 yaş grubu için Wechsler Çocuklar için Zeka Testi (WISC ) geliştirilmiştir. Bu test içinde yıllar içerisinde revizyon çalışmaları yapılmıştır.

Zeka testlerine genel olarak bakıldığında; bilişsel işlevlere ilişkin becerileri sözel ölçümleme yapılmasıdır. Bu durum bireyin dil işlevlerinin gelişmediği alanlarda ya da konuşulan dilin yetersiz kaldığı koşullarda bazı dezavantajlar oluşturmaktadır. Bu gibi durumlar için alternatif yol sözel olmayan zeka testlerinin kullanılmasıdır. Sözle olmayan zeka testleri bireyin genel bilişsel yeteneklerinin dil yeteneğinden bağımsız, kültürden en az etkilenerek ölçmeyi amaçlamıştır.

Günümüzde en çok kullanılan sözel olmayan zeka testleri şunlardır; Evrensel Sözel Olmayan Zeka Testi (UNIT), Raven Standart Progresif Matrisler (RSPM), Naglieri Sözel Olmayan Zeka Testi (NNAT-I), Sözel Olmayan Zeka Testi (TONI-3, TONI-4). Bu testlerin genel içeriklerinde dile dayanmayan/sözsüz becerileri hızlı bir şekilde ölçme, sayısal beceriler, soyut mantık yürütme ve genel problem çözme gibi ortak özellikler bulunmaktadır (DeThome ve Schaefer 2004).

Çoklu Zeka Kuramı Nedir?

Çoklu Zeka Kuramı, Howard Gardner’ın Harward Üniversitesi “Project Zero” isimli projesi konusundaki çalışmaları sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Gardner özellikle beyin hasarı olan bireyler üzerinde yapmış olduğu araştırmalarla beynin farklı bölgelerinde meydana gelen hasarlar sonucunda bir etkinliği yapmakta zorluk yaşayan bireyin, beynin diğer kısımları tarafından desteklenerek bu aksaklığı kapatabildiğini gözlemlemiştir (Demirel, vd., 2006).

Gardner, çoklu zeka kuramıyla ilgili olarak özellikleri ve bilimsel kanıtları sunarken, büyük oranda nöropsikoloji ve beyin araştırmalarını dayanak göstermiştir. Bu nedenle kuram, tartışmasız olarak büyük ölçüde kabul görmüştür. Beyin araştırmaları her bir zekanın beyinde sadece bir yerde bulunmadığını göstermiştir.

Gardner, zekanın objektif olarak ölçülebileceğini savunan geleneksel zeka anlayışını eleştirerek zekanın tek bir etmenle açıklanamayacağını birden fazla yeteneği kapsadığını ileri sürmüştür. Bu nedenle zeka kavramına çok daha geniş bir bakış açısı ile bakarak, bireylerin farklı şekillerde sahip oldukları yetenekleri ve potansiyelleri zeka alanları olarak isimlendirmiştir (Saban, 2009).

Gardner zekayı; 8 başlıkta toplamıştır.

Sözel-Dilsel,
Matematiksel-Mantıksal,
Görsel-Uzamsal,
Müziksel-Ritmik,
Bedensel-Kinestetik,
Sosyal-Kişiler Arası,
İçsel
Doğa

Burada önemli olan konu Gardner zekayı bu alanlara ayırırken bunların; zekan bölümlerinin birbirinden kopuk olmadığını aksine, aralarında sıkı bir bağ olduğunu ifade etmiştir.

Zeka Testleri Nelerdir?

Wechsler Çocuklar için zeka ölçeği (WISC-R)
Stanford-Binet Zeka Testi
Cattell Zeka Testi
TONI 3-TONI 4
UNIT
RSPM
Leiter Zeka Testi
Anadolu-Sak Zeka Ölçeği (ASİS)
National No-verbal Coginitve Ability Test(BNV)

Göreceli olarak zeka hakkında bilgi veren diğer testler ise; Cognitive Assessment System (CAS), Good Enough-Harris İnsan Resmi Çizme Testi, Kohs Küpleri Zeka Testi. Porteus Labirentleri Zeka Testidir.

Zeka Testlerinin Avantajları Nelerdir?

Öncelikle zeka testi sonucu bir teşhis bilgisi sunar. Kişinin zihinsel işlem hızını ve çalışma belleğini ölçen zeka testleri, uygun müdahale programları oluşturabilmek için kişinin güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenmesine yardımcı olur.

Hangi Durumlarda Zeka Testi Yapılmalıdır?

Bireyin; akranlarına uyum sağlayamadığının gözlemlendiği durumlarda,
Öğrenme güçlüğü sıkıntılarının yaşandığı durumlarda,
Okul korkularının ciddi boyuta ulaştığı durumlarda,
İçe kapanıklık, hiperaktivite, dürtü problemi gibi sorunların hayatı akışını etkilediği durumlarda,
Alt ıslatma probleminin, biyolojik, fizyolojik ve organik kökenli olmadığı durumlarda vb.

Bu maddeler çocuğa göre bireysel olarak bir uzman tarafından yorumlanmalıdır. Çocuğu tanıyan aile bireylerinden ve varsa başka uzmanlardan detaylı şekilde bilgi edinilmelidir.

Çocuklarda Zeka Testinin Yaş Aralığı Nedir?

2 yaş itibari ile zeka testleri uygulanmaktadır. Ancak beyin gelişiminin devam ettiği bu dönemde zeka testi önerilmemektedir. Bu noktada önemli olan çocuğun bir uzman tarafından değerlendirilmesi ve testin yapılmasına karar verilmesidir.

Zeka Testleri Kim Tarafından Uygulanır?

Bugün Türkiye’de ve tüm dünyada geçerliliği olan zeka testleri; çocuk alanında uzman psikologlar tarafından uygulanmaktadır.

Zeka Testinin Sonucunu Aile Öğrenebilir mi?

Çocuğa uygulanan zeka testi sonrasında iki farklı rapor hazırlanmaktadır. Bunlardan biri aile raporu diğeri ise uzman rapordur. Aile raporunda etik nedenlerden dolayı çocuğun IQ düzeyine yer verilmez. Ancak bu IQ düzeyinin detaylı olarak genel özellikleri ve çocuğun tüm yeterli ve yetersiz olduğu alanlarda bahsedilir. Ayrıca IQ düzeyinin karşılığı olan aralığın ismi belirtilir. Örneğin; çocuğunuzun IQ’su 105 ise, aile bu sonucun karşılığını raporda ‘’normal zeka düzeyi’’ olarak görecektir. Uzman ile paylaşılan raporda ise; çocuğun performansına dair tüm detaylar, IQ puanı ve görüşlere yer verilmektedir.

Bu sebeple; zeka testinin yapılması genellikle bir uzman yönlendirmesi ile gerçekleşir, zeka testi ailelerin merakı üzerine yapılmamaktadır.

Zeka Testi Yaptırmadan Önce Ailelerin Bilmesi Gerekenler

IQ ve zeka aynı anlama gelmemektedir.
Zeka bir test ile ölçülemeyecek kadar çok boyutlu ve karmaşıktır.
Zeka testinden yüksek puan almak bir çocuk hakkında ipucudur ancak geleceği gözetemez, uzun vadede başarıyı garantileyemez.
Zeka puanının yüksekliğinin yanı sıra önemli olan başka faktörler vardır. Ancak zeka testleri bu faktörleri ölçememektedir. Empati yapabilme yeteneği, takım çalışmasına yatkınlık, yaratıcılık, pratik düşünebilme, farklı fikirler arasında orijinal bağlantılar kurabilme, yeni bir duruma uyum sağlayabilme ve problem çözebilme yeteneğini geliştirebilme vb.
Çocuğumuzun ne kadar zeki olduğu değil, hangi alanda zeki olduğu daha önemlidir.
IQ skorunun düşüklüğü çocuğunuzun başarısız ya da yeteneksiz olacağı anlamına gelmez. IQ puanı düşük olan; muhteşem sanat eserleri ortaya çıkaran çocuklar vardır.
Beyin gelişiminin devam ettiği dönemde uzman önerisi değilse zeka testi yaptırmayınız. Erken yaşlarda yapılan zeka testleri; daha geç gelişim gösteren çocukların potansiyelinin ortaya çıkmasını engelleyebilir.
2011 yılında yapılan ve sonuçları çok önemli olan bir araştırmaya göre; zeka puanı geliştirebilir ya da gerileyebilir. Araştırmacılar çocukların 4 yıllık dönemde IQ skorlarının nasıl değiştiğini incelemiş. 4 yıl içerisinde IQ puanı 21 puan artan ve 18 puan düşen gruplar mevcut. Bunun en önemli nedeni; zaman içerisinde beyinde meydana gelen yapısal değişimle. Beynimizi çalıştırırsak güçlenir, çalıştırmazsak körelir.
IQ testinin kültürel doğrulara uygunluğu ölçen bir araç olduğu da unutulmamalıdır.

Uzman Klinik Psikolog
Özge Özgeç GÜREL