Ekolali, söylenen bir ifadenin bir kısmının veya tamamının bağlama uygun olmayan biçimde sözel olarak tekrarlanmasıdır (Valentino, 2012). Tekrarlanan ifade ya da ifadeler herhangi biri tarafından söylenmiş olabilir. Televizyon, radyo gibi başka bir ses kaynağından da duyularak tekrar edilmiş olabilir.
Ekolali, otizm tanılı bireylerde yaygın şekilde görülmektedir. Ekolali bireyin; öğrenmesini, dikkatini olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca toplumda ötekileştirmeye sebep olabilmektedir. Otizm tanılı bireyler ekolali yaptığında; bu her zaman onların kullandıkları kelimelerin anlamını bildiğini göstermez. OSB tanılı bireylerin çoğunluğunda; konuşma becerilerinin başlangıç aşamasında ekolali kullanımı gözlenmektedir. Bu durum konuşmanın gelişme döneminde geçici bir süre olarak gözlenirken; bazı otizm tanılı bireyler ekolali aşamasının ilerisine geçememektedir.
Ekolalinin Nedeni
Ekolalinin kesin nedeni henüz bilinmemektedir. Otizm tanısında; anlama güçlüklerin ve bilişsel işlev eksiklerinin ekolaliyi arttırdığı bilinmektedir.
Ekolalinin Türleri
Ekolali ortaya çıkış zamanına göre 2’ye ayrılır.
1)Anında Ekolali: İşitilen ilk ifade ile tekrar edilen ifade arasındaki sürenin birkaç saniye olması ile oluşan ekolali şeklidir. Örneğin; OSB tanılı bireye bir soru yöneltildiğinde aynı sorunun cevap olarak alınması buna örnektir.
– ‘’Adın ne?’’
– Adın ne? Şeklinde.
2)Gecikmiş Ekolali: Önceden duyulmuş bir ifadenin; birkaç dakika sonra, birkaç saat sonra ya da gün, hafta, ay, yıl geçtikten sonra yeniden kullanılması gecikmiş ekolalidir.
Her iki tür içinde; ekolali olarak kabul edilen ifadeler, daha önceden duyulmuş konuşmaların dışında, izlenilen bir televizyon programından, video içeriğinden bir kesit olabilir. Hatta kitaplardan okunan ifadeler bile ekolali olarak karşımıza çıkabilir. Otizm tanılı bireylerde tek bir tür görülebileceği gibi; anında ve gecikmiş ekolali birlikte olarak da görülebilir.
Anında ekolaliyi tanımak, gecikmiş ekolaliyi tanımaya göre daha kolaydır. Gecikmiş ekolalide dinleyici kişi ilk söylendiğinde olay yerinde olsa bile, bu repliği zaman geçtikten sonra unutmuş olabilir. Bu sebeple söylenen kelimenin ya da cümlenin ekolali olup olmadığına karar veremeyebilir. Ancak bazı OSB tanılı bireyler, aynı repliği defalarca dün içerisinde kullanmaktadırlar. Bu kullanım arttığında gecikmiş ekolaliyi anlamak daha kolay hale gelebilmektedir. Reklamlar, tekerlemeler, şiir ve şarkı sözlerinin uygunsuz kullanımı da gecikmiş ekolaliyi tanımada netlik sağlamaktadır.
Dilbilim Unsurları Açısından Ekolali
Tam ekolali ve azaltılmış ekolali olarak 2’ye ayrılmaktadır. Tam ekolali duyulan sözcüklerinin eksiksiz olarak tekrarını içerir. Hatta bu ekolalide tonlamanın da birebir olarak taklit edildiği görülebilmektedir. Örneğin; ‘’bugün ne yemek yedin? ‘’ cümlesine verilen cevap ‘’ bugün ne yemek yedin?’’ şeklindedir.
Azaltılmış ekolali ise; duyulan cümledeki sözcüklerin bir kısmın söylenmesi ve bu sözcüklerle ilgili kendi ürettiği sözcükler ile konuşmaya devam etmesidir. Bu durumda sorulan sorudan kopuk şekilde anlamsız ifadeler ortaya çıkmaktadır. Örneğin; ‘’bugün ne yemek yedin? ‘’ cümlesine verilen cevap. ‘’bugün…. yedin…… yemekler sağlıklı, lezzetli yiyecekler. ‘’ şeklinde olabilir.
Palilali Nedir?
Ekolaliye benzer bir diğer konuşma bozukluğu palilalidir. Ekolaliden farklı olarak palilali kişinin duyduğu ifadeyi değil, kendi söylediği ifade ya da ifadeleri tekrar tekrar söylemesidir. Örneğin; bireyin, su içtikten sonra, ‘’su içtim.. su içtim… su içtim…’’ şeklindeki tekrarı buna örnek gösterilebilir. Tekrarlanan ifadelerde gözlenen en önemli davranışlardan biri; bireyin giderek ses tonunu düşürmesidir. İlk ifadesi ile son ifadesi arasında belirgin ses kısıklığı gözlenir.
Sözel Taklit Dönemi ve Ekolali
8-12 aylık bebekler çevresinden duyduğu sesleri taklit etmeye çalışırlar. Bazen duydukları seslerin, sözcüklerin aynısını bazen de benzerini çıkarırlar. Söz öncesi dil gelişiminde bu dönem; sözel taklit dönemli /ekolali dönemi olarak ele alınır. Bu sebeple sözcüklerin tekrar edilmesi, ekolalik konuşma gelişimsel olarak ortaya çıkan normal bir durumdur. Çocukların 30. Ayına kadar gözlenebilir. Zaman içerisinde ekolalik dönem sonlanır ve yerini anlamlı konuşmaya bırakır.
Otizm tanılı çocuklarda konuşma başlangıcında ekolali yaşanması, dil gelişiminin bu dönemden geçtiğini gösterebilir. Dil gelişimini birey hangi yaşta olursa olsun tüm gelişim aşamalarını yaşayarak ilerler. Örneğin; 4 yaşında eğitime başlayan ve hiç konuşamayan bir birey, eğitim aldığı anda 3 kelimeli ifadeler kullanamaz. İsteğini bir anda; ‘’ Anne ben su içmek istiyorum.’’ şeklinde ifade edemez. İlk bağımsız ifadesi ‘’su’’ şekilde olabilir. Bireyin dil gelişimin; sesler, harfler, tek sözcükler şeklinde zamanla artarak devam eder. Otizm tanılı bireyler, tipik gelişim gösteren bireylere göre daha fazla sözel taklit döneminde kalmaktadırlar.
Sözcük tekrarları dil gelişiminin bir parçasıdır fakat otizm tanılı bireylerde; çocukluk döneminden sonra da varlığını sürdürebilmektedir. Bazı bireylerde ekolali, yaşamları boyunca kullanacakları bir iletişim yolu olarak kalmakta ve anlamlı konuşmalara geçiş sağlanamamaktadır.
Uzman Klinik Psikolog
Oyun Terapisti
Özge Özgeç Gürel