Çocukların çok küçük yaşlarda (2-4 yaş);  beklenenin ötesinde okumayı öğrenmesi ‘’hiperleksi’’ olarak adlandırılır. Bu okuma anlamlı bir okuma değildir. Çocuklar, okuduklarının büyük bölümünü anlayamamaktadırlar. Gelişimsel olarak bakıldığında da; 2-3 yaş aralığının alıcı dil becerileri buna uygun değildir. Bazı çocuklar ifade edici dil becerileri, takvim yaşına uygun şekilde gelişmeden okumaya başlarlar. Bazense hiç konuşma yokken çocukların erken yaşta okumaya başladığı gözlemlenir.

Çocuklarda sayılara ve harflere karşı yoğun bir ilgi gözlemlenebilmektedir.

Hiperleksi her zaman olmasa da, sıklıkla ‘’otizm spektrum bozukluğunun’’ bir parçasıdır. Hiperleksi, çoğunlukla erkek ve yüksek bilişsel işlevli çocuklarda görülmektedir.

Tek başına Hiperleksi oldukça nadirdir. Bu sebeple  gerçek sayısal veriler bilinmemektedir.

Otizm tanılı çocukların %6 ile %14’ünde hiperleksi görülebilmektedir. Hiperleksi olan her bireyde otizm spektrum bozukluğu tanısı yoktur. Ancak hiperleksi olan çocukların %84’ünde otizm tanısı görülür.

Otizm tanısı olan çocuklarda hiperleksi görülebilir ancak her hiperleksili çocuk otizm tanısı almamaktadır.

Hiperleksi, DSM V’de tanısal bir bozukluk olarak kabul edilmemektedir. Bu sebeple hiperleksi teşhisi konulmamaktadır. DSM V; hiperleksiyi otizmin bir parçası olarak listelemektedir. Hiperleksik çocuklar genellikle erken müdahale gerektiren duyusal sorunlara ve otistik benzeri özelliklere sahiptir, ancak bu hizmetleri teşhis olmadan almak zor veya imkansızdır. Bu durumda psikologlar ve eğitimciler kendi klinik deneyimlerinden yararlanarak hiperleksili olan çocuklara müdahale planı oluşturmaktadır.

Hiperleksili Çocukların Özellikleri

• Gelişimsel Problemler: İyi okuyabilmelerine rağmen, hiperleksik çocuklar, akranlarına göre daha geride bir konuşma becerisi sergilerler. Akranları ile iletişim kuramama gibi gelişimsel problemler görülebilir. Ayrıca davranış problemleri de eşlik edebilmektedir.

• Anlama Becerilerinde Gerilik ( Alıcı Dil Becerileri): Hiperleksili çocuklar çok yüksek okuma becerilerine sahiptir, ancak normal anlama ve öğrenme becerilerinden yaşına göre geridedir. Oyun kurmada ve oyunu anlamada zorlanabilirler. Verilen yönergeleri uygulamada problem yaşayabilirler.

• Hızlı Öğrenme Yeteneği: Yoğun öğretime ihtiyaç duymadan öğrenebilirler hatta çoğu zaman kendi kendilerine de öğrenirler. Gördüğü ve duyduğu kelimeleri sık tekrar ederler.

• Kitaplara yoğun İlgi: Hiperleksili çocuklar kitaplara ve diğer tüm okula materyallerini diğer nesnelere ya da oyuncaklara göre daha sık tercih ederler. Kelimeleri yüksek sesle söyler bazen heceleyebilirler. Bazı çocuklarda harflere olan ilginin yanında sayılara olan ilgi de dikkat çekmektedir.

Hiperleksi konusunda önde gelen bir uzman olan Dr. Darold Treffert’e göre, hiperleksi 3 tür olarak ele alınmaktadır.

Hiperleksi I:  Bilişsel işlev olarak iyi durumda olan yani zeki ve tipik gelişim gösteren çocuklardır. Erken çocukluk döneminde ailelerin yoğun kitap okuyuşları çocuğun harflere ve kitaplara olan ilgisini artırabilir ve çocuk harfleri heceleri birleştirerek erken dönemde okuma becerisini kazanır. Hiperleksi I, işlevsel açıdan bir problem yaratmamaktadır. Hiperleksi I tip çocuklar; güçlü akıl yürütme becerilerine ve güçlü görsel uzaysal becerilere sahip olabilirler. Yüksek IQ saptanabilmektedir.

Hiperleksi II: Otizm spektrum bozukluğu ile birlikte görülür.

Hiperleksi III: Erken okuyan, ancak zamanla kaybolan bazı otizm benzeri özelliklere sahip olan otizm tanısı olmayan çocuklar. Zamanla otizme benzer özelliklerin ortadan kaybolduğu gözlenir. Erken döndem de duyusal sorunlar, geç konuşma, güçlü bir görsel hafıza görülebilir. Rutinlere bağlılık ve bazen tekrarlayan hareketler eşlik edebilmektedir.

Çocuğumun Hiperleksili Olduğunu Nasıl Anlarım?

Sadece hiperleksiyi ölçen spesifik psikometrik testler yoktur. Ancak KTEA 3’te (Kaufman Test of Educational Achievement) çok yüksek okuma puanları saptanırken, WISC testlerinde yine çok yüksek sözel puanlar saptanmaktadır. Bunların yanı sıra uzmanlar klinik gözlemleri ile yorumlamada bulunabilirler.

Vaka Çalışmaları

Phyllis Kupperman ve Elmhurst, Konuşma ve Dil Bozuklukları Merkezi kliniğinde gerçekleştirdikleri çalışmalarda, hiperleksili çocukları 2 ya da 2 yaş 6 aylık dönemde gözlemlediklerini belirtmişlerdir. Bu gözlemlerinin sonuçlarına göre; konuşma dilini anlamada güçlük çektiklerini bazılarının hiç konuşmadığını bazılarının birkaç kelime konuştuğunu çoğunluğunda ise ekolalik konuşma şeklinin olduğunu belirtmişlerdir. Davranışlarının bir çok yönden OSB’na benzer göründüğünü ancak eğitim ilerleyen yıllarında bu çocukların otizmden çıktıklarını belirtmişlerdir. Bazı vakaların ise; mesafeli, antisosyal veya muhalif davranışlarını sürdürdüğünü gözlemlemişlerdir. Eğitim devamlılığında zaman içerisinde; yalnızlık ve kendini uyarıcı davranışların belirgin bir şekilde azaldığını belirtmişlerdir.

Hiperleksili olan 12 çocuk ile hiperleksinin genetik yatkınlığı üzerine bir çalışma yapılmıştır. Bu küçük örneklem ile yapılan çalışmanın sonuçları genetik ve ailesel bağlantılı olduğunu ortaya koymuştur. Dil işlemleme bozukluğu olan ailelerin ( tipik olarak erkek aile üyelerinde) hiperleksili bir çocuğa sahip olma oranının daha yüksek olduğu bulunmuştur.

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

HİPERLEKSİ NEDİR? yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Mental retardasyon; gelişim dönemlerinde ortaya çıkan, çevreye uyum ve davranışlardaki bozulma ile birlikte olan, genel zihinsel fonksiyonların ortalamanın anlamlı derecede altında olması şeklinde tanımlanabilir. Mental retardasyon zihinsel yeteneklerin yetersiz gelişimidir.

Sosyal etkileşim, sosyal iletişim ve hayal gücü alanlarında sorun yaşayan otizmi olan bireylerin çeşitli zeka düzeylerinde olduğu görülmektedir. Otizm tanılı bireylerin yaklaşık  % 15’i normal ve normal üstü zeka düzeyinde; %25-35’i sınır zeka ve hafif mental retardasyon grubundadır; geriye kalanların zekaları ise orta ve ağır derecededir. Mental Retardasyon %70 oranla otizme en sık eşlik eden tanıdır.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB):

DEHB, başlıca dikkat eksikliği, hareketlilik ve dürtüsellik ile kendini gösteren; bir dizi diğer bilişsel ve davranışsal belirtilerin eşlik ettiği bir bozukluktur (American Psychiatric Association 1994).

Çocuklu döneminde otizme yüksek oranda eşlik eden ek tanılardan biri de DEHB’dir. Otizmde dikkati sağlayan sistemlerde bir sorun olduğu düşülmektedir. Hatta araştırmacılar bu sebeple otizm ve DEHB arasında bir akrabalık olabileceğini belirtmişlerdir.

OSB olan çocukların ailelerinden toplanan veriler analiz edildiğinde, bu çocukların %87’sinin DEHB’nin en az bir bileşeninde DEHB tanılama kriterlerini karşıladığı görülmüştür (Ames ve White, 2011). OSB olan araştırma katılımcılarında yüksek oranda DEHB ek tanısı aldıklarını belirtmişlerdir. Diğer yandan DEHB olan çocukların %7’sinin yüksek düzeyde OSB semptomları gösterdiği gözlemlenirken, bu çocukların %59’unun orta düzeyde otistik benzeri davranışlar sergilediği bulunmuştur (Mulligan ve diğer., 2009).

Alan yazında Otizm spektrum bozukluğu ve DEHB’nin nöropsikolojik ve bilişsel düzeyde aralarında benzerliklerin olup olmadığına dair araştırmalarda yer almaktadır. Örneğin, Happé, Booth, Charlton ve Hughes, (2006) ve Sergeant, Geurts ve Oosterlaan, (2002) esneklik (flexibility), planlama, ket vurma (inhibition) ve çalışma beleği (working memory) gibi nöropsikolojik ve bilişsel düzeydeki etkinliklerdeki yetersizlikler hem otizm spektrum bozukluğu hem de DEHB’de görüldüğünü belirtmişlerdir.

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB):

Obsesif Kompulsif Bozukluk, kişinin sosyal, akademik ve mesleki işlevselliğini ciddi etkileyen, kişiye rahatsızlık veren, benliğe yabancı ve tekrarlayıcı düşünce, dürtü ya da düşlemler ve tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemlerle karakterize bir rahatsızlık olarak tanımlamaktadır.

OSB tanılı bireylerin %17’sine OKB tanısı eşlik etmektedir. Yapılan klinik çalışmalarda ise OSB tanısı olan bireylerde görülen obsesyon ve kompulsiyonlar daha az egodistonik, içeriği daha kısıtlı olarak tanımlanmakta ve daha şiddetli olarak bildirilmektedir. Değişime direnç ve rutinlere sabitlenme ya da ritüeller her iki bozuklukta da görülebilmektedir. Ayrıca OKB ve OSB tanısı olan çocuk ve ergenler tekrarlayıcı hareketler açısından benzer oranlar sergilemektedirler.

Öğrenme Güçlüğü:

Öğrenme güçlüğü, çocuğun okuma, yazma, matematik, dinleme ve anlama, muhakeme, konuşma, akıl yürütme yeteneklerini kazanmada ve kullanmada yaşadığı güçlüktür.

Otizme eşik eden diğer bir ek tanı ise öğrenme güçlüğüdür. Özgül öğrenme güçlüğü ve OSB tanılı çocuklar ve akrabalarında toplumsal iletişim ve etkileşim zorluklarının gözlenmesi OSB’nin altta yatan bir genotipi paylaşabileceği, bu bozukluklardaki fenotipin ise genetik yapının farklı görünümleri olabileceği görüşü belirtilmektedir (Demir 2016).

Duygu Durum Bozuklukları:

Duygudurum bozuklukları, otizmli bireylerde bildirilen en yaygın psikiyatrik komorbiditelerden biridir. Bununla birlikte, ruhsal değişiklikler, otizmli birçok bireyde kolayca fark edilemeyebilir; çünkü otizmli bireylerin duygularını ifade etme, ruh halindeki değişiklikleri tanımlama ya da depresyonun biyolojik semptomları hakkında yorum yapma yeteneğinde kısıtlılıklar bulunmaktadır.

Kendilerini sözel olarak ifade edebilen otizmli bireyler bile, sosyal iletişimlerinde kısıtlılıklarının olması nedeniyle bu semptomları bildirmekte sıkıntı yaşayabilirler. Dahası, OSB’ye özgü bazı sosyal çekilme, sınırlı yüz ifadesi ve affektif küntleşme gibi bazı semptomlar depresyonun da belirtileri arasındadır.

Bipolar Bozukluk:

Bipolar bozukluk, tekrarlayan ataklarla karakterize kronik psikiyatrik bir hastalıktır. İki uçlu bozukluk (bipolar bozukluk, eski adıyla manik-depresif hastalık) iki ayrı hastalık dönemleriyle karakterize bir ruhsal bozukluktur. Bu hastalık dönemlerinden bir tanesinde taşkınlık (mani), diğerinde ise çökkünlük (depresyon) bulunmaktadır.

Otizm spektrum bozukluğu olan olgularda; bilişte, dilde, davranışlarda ve ilgi alanlarında belirgin bir dalgalanma olduğunda eşlik eden bipolar bozukluk tanısı düşünülmelidir. OSB hastalığının bir parçası olarak görülen dil bozukluğu olan çocukların pragmatik, dikkat dağıtıcı ya da garip bir dile sahip olması durumu, manik atağın belirtisi olan düşünce bozukluğundan ayırt edilmelidir (Carlson 2012).

Epilepsi:

Epilepsi; beyindeki sinir hücrelerinin artmış uyarılabilirliğinden (nöronal hipereksitabilite) kaynaklanan klinik bir durumdur. Epilepsi nöbetler ile kendisini belli eder. Epilepsi nöbetleri ani şekilde ortaya çıkar ve beynin bir bölümüne ya da tümüne yayılır. Nöbetler, otizmdeki en yaygın nörolojik komplikasyondur ve çalışmalar, otizmli çocukların epilepsi olma olasılığının biraz daha yüksek olduğunu açıkça göstermektedir.

Farklı araştırmalarda farklı rakamlar verilmiş olup, otizmli çocuklarda epilepsi görülme oranı fazladır. Amerika Birleşik Devletleri’nde veriler, otizm spektrumundaki çocukların yaklaşık üçte birinin de epilepsi tanısı aldığını bildirmiştir.

Otistik bozukluğu olan bireylerde epilepsi görülme oranı %4 ile %32 arasındadır.

Otizmi olan çocuklarda zihinsel engellilik, epilepsi gelişimi için yüksek bir risk faktörü gibi görünmektedir. Zihinsel engeli olmayanlar için tahmini risk % 8 iken, zihinsel engelli olanlar için % 20 kadar yüksektir.

Uyku Bozuklukları:

Uykunun süresinde, kalitesinde, zamanlamasında problemlerle süregiden günlük işlevselliği etkileyen rahatsızlıklar uyku bozukluğudur. Uyku bozuklukları, ruhsal rahatsızlıkları şiddetlendirebilir, ruhsal rahatsızlıklara  neden olabilir ya da ruhsal rahatsızlıkların bir belirtisi olabilir.

Normal gelişim gösteren bireylerle karşılaştırıldığında, uyku problemlerinin, zihinsel yetersizlik ve otizm spektrum bozukluğu (OSB) gibi gelişimsel yetersizliği olan bireylerde görülme oranı daha fazladır.

Uyku problemlerinin aynı zamanda otizmin çekirdek ve ilgili belirtilerinde artışa yol açabileceği öne sürülmektedir. Otizm tanısına, uyku sorunları %40-80 oranında eşlik edebilmektedir.

Depresyon:

Üzüntü, sıkıntı, karamsarlık gibi uygularla birlikte isteksizlik, işlevlerde yavaşlama, güçte, özgüven ve özsaygıda azalma gibi belirtiler gösteren ruhsal bozukluk olarak tanımlanmaktadır. Yetişkinlik döneminde depresyon daha sık görülmesine karşın; bu ilişkiyi inceleyen geniş tabanlı çalışmalar yoktur.

Çocukluk dönemi sonrasında ergenlik dönemi ile beraber depresyon tanısı daha sık görülmeye başlar. Anksiyete bozuklukları da sıklıkla depresyona eşlik edebilmektedir.

Özge Özgeç Gürel
Uzman Klinik Psikolog
Oyun Terapisti

OTİZME EŞLİK EDEN TANILAR Otizm Spektrum Bozukluklarında Psikiyatrik Komorbidite yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Otizm Spektrum Bozukluğu ve Yürütücü İşlev

OSB tanılı bireylerde farklı sosyal iletişim eğilimleri, kısıtlayıcı veya yineleyici davranışlar, birincil tanısal özellikler olarak değerlendirilebilir fakat buna ek olarak OSB’li bireylerin yaklaşık %85’i dikkat ve yürütücü işlevlerle alakalı zorluklar yaşamaktadırlar. Yürütücü işlevler, odaklanma, dikkatin yönlendirilmesi, ketleme, çalışan bellek, bilişsel esneklik ve planlama gibi becerileri kapsar ve bunlarla alakalı eksiklikler sosyal, akademik ve davranışsal gelişimi etkiler. Ayrıca spesifik olarak incelendiğinde dikkat ve yürütücü işlev eksiklikleri, yönergeleri takip etmeyi, bir görevden bir sonrakine geçiş yapmayı, davranış veya düzenlemeyi, sosyal iletişim kurmayı ve öğrenmeyi zorlaştırarak akademik başarısızlık riskini artırmaktadır.

OSB tanısı olan bireylerde çalışan bellek bozuklukları soyut düşünme, odaklanma, davranışın düzenlenmesi, dikkati sürdürme ve bilişsel esneklik ile ilişkili olduğu bildirilmiştir. Gilotty ve ark. (2002) tarafından yapılan araştırmada OSB tanısı olan bireylerin çalışan bellek puanları ne kadar düşükse uyumsal davranışlardaki problemlerin o kadar yüksek olacağını belirtmiştir. Baltruschat ve ark. (2011) yaptığı çalışmada ise uygulanan davranışsal müdahale eğitimi sonrasında OSB tanısı olan çocukların çalışan bellek becerileri değerlendirdiğinde önemli artışlar olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak çalışan bellek performansında artış sağlayan eğitimlerle bu semptomlar azaltılarak, OSB tanısı olan çocukların sosyal işlevselliğinin gelişmesine katkı sağlanabileceği ifade edilmiştir.

OSB tanılı bireyler, uyaranlar arasındaki ilişkileri tanımakta yaşadıkları zorlukların yanında, çoklu değişkenler arasındaki ilişkileri de anlamakta zorluk çekerler ve bu sebeple karşılaştıkları durumlardaki görsel detayları ve bireysel kuralları ezberleyerek eksik olan yürütücü işlevi telafi etme eğilimindedirler. Bu bireylerin rutinlere bağlılıkları ve bu sebeple rutin bozulmalarına verdikleri büyük tepkiler de gelen bilgileri dikkate alma ve kullanma konularındaki eksiklikleri ile açıklanabilir. Bununla birlikte iletişim anormallikleri, yaratıcı oyunun yokluğu, sosyal etkileşimde bozulma ve tekrarlayan-basmakalıp davranışlar yürütücü işlev eksikliği ile ilişkilendirilmiştir.

Çocuk Gelişim Uzmanı

Dilara Doğan Bilgiç

YÜRÜTÜCÜ İŞLEV NEDİR? yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Ekolalinin İşlevleri

Anında Ekolalinin İşlevleri

Anında ekolalinin, 4 tane başkaları ile etkileşim işlevi bulunmaktadır.

• Sıra alma:

Karşılıklı etkileşim sırasında birey kendi sırası geldiğinde, etkileşimi ekolalik ifadelerle sürdürmektedir. İletişim ortaklarıyla göz teması sürdürülmekte, ilgili nesne ya da kişiye vücut yönelmektedir. Örneğin:

İletişim ortağı: -‘’Kahvaltıda ne yedin?’’

Otizm tanılı birey: -‘’Kahvaltıda ne yedin?’’

İletişim ortağı: -‘’Yumurta yedin mi?’’

Otizm tanılı birey:- ‘’Yumurta yedin mi?’’

Bu örnekteki şekilde en az iki tur şeklinde etkileşimi sürdürmek önemli bir faktördür.

• Bildirimde bulunma

Ekolalik ifadeden önce veya ekolali sırasında dokunma, işaret etme, gösterme gibi jestler hareketler meydana gelmektedir. Aynı zamanda iletişim ortaklarıyla göz teması kurulmaktadır. Ekolalik ifade orijinal ifadenin aynısı olabileceği gibi orijinal ifade kısaltılabilir ya da yeni sözcükler eklenebilir.

İletişim ortağı: Neredeyse boş kurabiye kavanozunu kontrol ederken,

-“Biraz çikolata alsam iyi olur”.

OSB olan birey: Kurabiye kavanozuna dokunarak,

–“Biraz çikolata alsam iyi olur”.

OSB olan birey kavanozdan bir çikolata almaya çalışmamaktadır. Jestler çoğunlukla nesneye dikkat çekmek için kullanılmaktadır

• Talep etme

Nesne veya hizmet istemek için kullanılan ifadelerdir. Genellikle azaltılmış ekolalileri (orijinal ifadelerde değişiklikler) içerir.

İletişim ortağı: – “Televizyon izlemek ister misin?”

OSB olan birey: -“Evet, televizyon izlemek istersin, lütfen.”

İletişim ortağı: -“Biraz kraker ister misin?”

OSB olan birey: -“Biraz balık kraker ister misin?

• ‘Evet’ yanıtını verme

Genellikle bir soru olan, orijinal ifadenin onaylandığını göstermek için kullanılan ifadelerdir.

İletişim ortağı: -“Süt ister misin?”

OSB olan birey: -“Süt ister misin?” diyerek sürahiye bakar. Ardından, elini havaya kaldırarak bir bardak süt almayı bekler.

Anında ekolalinin, başka biri ile etkileşim içermeyen ise 3 tane işlevi bulunmaktadır.

• Odaklanılmamış

Belirgin bir niyet olmadan ve genellikle yüksek uyarılma durumlarında (örneğin korku, ağrı) üretilen ifadelerdir. Genellikle orijinal ifadenin aynısı tekrarlanır.

İletişim ortağı: -“Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?”

OSB olan birey: Yürümeye ve ellerini çırpmaya devam eder. Aralıklı olarak kendi yüzünü tokatlar ve çığlık atar. Bu sırada kendi kendine, -“Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?” “Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?” diyerek iletişim ortağının ifadesini tekrarlar

• Tekrarlama/Prova Etme

Bilgiyi işlemeye yardımcı olması için kullanılan ifadelerdir. Tekrarlanan ifadeden sonra, ifadenin anlaşıldığını gösteren eylemler gerçekleşebilir. İletişim ortaklarıyla göz teması kurulmaz ve tekrarlanan ifadeler genellikle fısıltı şeklinde üretilir.

İletişim ortağı: -“Bunu Arda’ya ver.” (Televizyon kumandasını uzatır.)

OSB olan birey: Yürümeye başlar ve sessizce birkaç kez -“Bunu Arda’ya ver” diyerek Arda’ya doğru yürür ve kumandayı ona verir.

• Özdenetim

Kişinin kendi eylemlerini düzenlemeye yarayan ifadelerdir. Motor hareketler ile eşzamanlı olarak üretilir.

İletişim ortağı: – “Yatakta zıplama.”

OSB olan birey: Zıplamayı yavaş yavaş azaltırken, kendi kendine birkaç kez -“Yatağa zıplama” der ve en son yataktan iner.

Vicker, B. (2009). Functional categories of immediate echolalia. Bloomington, IN: Indiana University, Indiana Institute on Disability and Community. https://scholarworks.iu.edu/dspace/handle/2022/9540

Çalışma bulgularına bakıldığında; anında ekolalinin %4’ü odaklanılmamış ifadelerden oluşmaktadır. Yani; çevresindeki nesnelere ve kişilere dikkat edilmeyen, daha çok kendini uyarıcı davranış olarak gözlenen ekolalik ifadelerdir. Anında ekolalinin % 96 olarak kullanılması ise, sosyal etkileşim içermektedir. Yani iletişim başlatma, sürdürme vb. amacı ile kullanılmaktadır.

Gecikmiş Ekolalinin İşlevleri

Etkileşimli gecikmiş ekolalinin 9 tane işlevi bulunmuştur.

• Sıra Alma:

Sözlü değiş tokuşlarda dönüş dolguları olarak kullanılan ifadelerdir.

İletişim ortağı: “Bu hafta sonu ne yaptın?”

OSB olan birey :“Yüzme havuzuna atlamayın.”

İletişim ortağı: “Aa, yüzmeye mi gittin?

OSB olan birey: “Gözlüklerini tak. O zaman gözlerinize klor kaçmaz.”

• Sözlü Tamamlama:

Başkaları tarafından başlatılan ve aşina olduğu rutinleri tamamlayan ifadelerdir.

İletişim ortağı: “Ellerini yıka.”

OSB olan birey: Ellerini yıkarken “Aferin sana, çok güzel ellerini yıkadın.” (Öğretmeni bir işi tamamladığında genelde aferin diyerek pekiştirir.)

• Bilgi Verme:

Duruma özgü, belirgin olmayan yeni bilgiler sunan ifadelerdir (başlatılabilir veya yanıtlanabilir) Durumsal bağlamda açık olmayan yeni bilgiler sunan ifadeler (başlatılabilir veya yanıtlanabilir).

Anne öğle yemeği hazırlamak üzeredir ve “Öğle yemeğinde ne istersin?” der.

OSB olan birey öğle yemeğinde sandviç istediğini bildirmek için bir salam markasının şarkısını söylemeye başlar (Öğle yemeği için sandviçten bahsedilmemiş ve ortamda sandviç fikrini tetikleyecek bir görsel yokken).

• Etiketleme:

Ortamdaki nesneleri veya eylemleri etiketleyen ifadelerdir.

OSB olan birey ve babası kitapları düzenlemektedir. OSB olan birey bir kitap alır ve babasına bakarken kitapta geçen bir cümleyi söyler. Baba “Evet, bu senin en sevdiğin kitap”.

OSB olan birey diğer kitaplara bakmaya devam eder, kitabı okumak istediğini belirtmez. Bu yüzden bu ifade kitabı tanıdığını ve hatırladığını gösteren bir ifadedir.

• Çağırma:

Dikkati kendine çekmek veya etkileşim kurmak / sürdürmek için kullanılan ifadelerdir.

Simla adında OSB olan bir çocuk bir yetişkine doğru yürür ve etkileşim başlatmak için “Simla ilginç bir isim” der.

• Talep Etme:

Nesneleri istemek için kullanılan ifadelerdir.

OSB olan birey annesine gider ve susadığını belirtmek için “Su ister misin?” der.

• Karşı Çıkma:

Başkalarının eylemlerini protesto eden ifadelerdir, Başkalarının eylemlerine karşı çıkmak veya başkaları tarafından ifade edilen yasakları yansıtmak için kullanılmaktadır.

OSB olan birey sınıf arkadaşının yere kağıt attığını görür. “Kaç kere bunu yapmamanı söyledim? Hemen onları toplamanı istiyorum. Üçe kadar sayacağım; 1-2-3.”

• Doğrulama:

Önceki ifadenin onaylandığını belirtmek için kullanılan ifadelerdir.

Yetişkin: “Atıştırmak için ne istersin? Meyve suyu? Kraker? Muz?” OSB olan birey meyve suyu istediğini belirtmek için “Meyve suyu ister misin?” der.

• Yönerge Verme:

Başkalarının eylemlerini yönlendirmek için kullanılan ifadelerdir.

OSB olan birey egzersiz yapmak istemektedir. Televizyonun yanında duran ablasının yanına gider. “Hazır mısın? Haydi egzersiz yapalım. Önce kollarını kaldır. Şimdi zıpla…” diyerek daha önce izlediği videodan bazı diyalogları kullanarak, ablasından o videoyu oynatmasını ister.

Etkileşim içermeyen, gecikmiş ekolalinin 5 tane işlevi bulunmuştur.

• Odaklanmamış:

Belirgin iletişimsel amacı olmayan veya bağlama uygun olmayan ifadelerdir. Kendini uyarıcı olabilir.

OSB olan birey sınıfta dolaşarak geçmişte duyduğu bir spor yayınının bölümlerini tekrarlar.

• Durum İlişkisi:

Bir nesne, kişi, durum veya etkinlik tarafından tetiklenmiş görünen ve hiçbir iletişimsel amacı olmayan ifadelerdir.

OSB olan birey bir tişörtte Indiana Üniversitesi logosunu görür ve Japonca Indiana dövüş şarkısını söylemeye başlar. Japonca şarkıyı televizyonda yayınlanan üniversiteler arası basketbol turnuvaları sırasında yayınlanan bir reklamdan öğrenmiştir.

• Kendi Kendine Yönerge Verme:

Kişinin kendi eylemlerini düzenlemeye yarayan ifadelerdir. Motor hareketler ile eşzamanlı olarak üretilir.

İletişim ortağı: “Yemekten önce ellerini yıka.”

OSB olan birey: Ellerini yıkamak için lavaboya gider, lavaboda kendi kendine birkaç kez “Yemekten önce ellerini yıka” der ve sonra lavaboda ellerini yıkar.

• Prova Etme:

Alçak sesle üretilen ifadelerin ardından daha yüksek sesle üretilen etkileşimli ifadelerdir. Etkileşimli ifadeler üretmek için alıştırma yapıyor gibi görünmektedir.

İletişim ortağı: “Ne yemek istersin?”

OSB olan birey birkaç kez kendi kendine (kısık sesle), “Kraker istiyorum, lütfen” der. Daha sonra iletişim ortağına bakar ve normal ses tonuyla “Kraker istiyorum, lütfen” der.

• Etiket:

İletişim amacı olmadan ortamdaki nesneleri veya eylemleri etiketleyen ifadelerdir. Dil öğrenmek için pratik yapma şeklinde olabilir.

OSB olan birey açık bir pencere görür. Büyük bir halka çizerek yürür ve “Pencere. Pencereyi kapat. Burası soğuk. (Dışarısı 27 derece.) Pencereyi kapat.” der. Bu sırada pencereyi kapatmaya çalışmaz ya da başkasının yapması için girişimde bulunmaz.

Vicker, B. (1999). Functional categories of delayed echolalia. The Reporter, 4(2), 7-10. https://scholarworks.iu.edu/dspace/handle/2022/9026

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

OTİZM TANILI BİREYLER EKOLALİ İLE NE ANLATMAK İSTER? yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

İşitsel Bellek Sorunları:

• Yetersiz sözcük dağarcığına sahiptirler.
• Sözcük bulmada, isimlendirmede güçlük yaşarlar.
• Temel eylemleri karıştırabilirler. Örneğin; vermek, almak, koşmak, yemek. Almak ifadesi yerine vermek kullanabilirler.
• Sözcüklerdeki hecelerin yerlerini değiştirebilirler. Örneğin; ‘mavi’ yerine ‘vami’, ‘sifon’ yerine ‘fison’ demek gibi.
• Bazı harflerde karıştırma yaşarlar. Örneğin; f –v sesini b-m sesini karıştırmak gibi.
• Harf ses ilişkisinin öğrenme problemleri görülebilir.
• Söylenen yönergeleri akılda tutmakta zorluk çekerler.
• Karşısındaki kişiyi dinlemiyor gibi görünebilirler.
• Sayı, harf ya da kelime dizilerini ya da uzun cümlelerin tekrarlarında zorlanırlar.
• Oyunlarda ilgileri kolay dağılabilir.
• Tekerlemeleri öğrenmede problem yaşarlar.
• Sayı saymada, haftanın günlerini hatırlamada zorluk yaşayabilirler.
• Doğru kelime yapısı ve sırası ile konuşmada sıkıntılar görülebilir.
• Ritmik oyun içeren çalışmalarda başarısızlık yaşayabilirler.
• Yüksek sesle okunan hikayeleri anlamakta güçlük yaşayabilirler.
• Konuşma bütününde kelimeleri telaffuz etmede sorun yaşayabilirler.

Görsel Bellek Sorunları:

• Görsel ayırt etme yetenekleri zayıftır.
• Görsel hafızaları zayıftır.
• Uzaklık, derinlik algıları zayıftır.
• Görsel olarak figür-zemin ayırt etmede güçlük çekerler.
• Çizim ve kopyalama yapma istekleri düşüktür ve çizim yaparken zorluk yaşarlar.

Dil Sorunları:

• Dilin gramer yapısına uygun kelimeleri dizip cümle oluşturmada güçlük yaşarlar.
• Konuşmada gecikme yalarlar ve bu durum disleksinin en önemli belirtisidir.
• Kendilerini ifade etme becerileri zayıftır.
• Sıklıkla bebeksi konuşmaları vardır.
• Konuşma seslerini, cümleleri anlamada problem yaşarlar.

Zaman Sorunları:

• Dün-bugün-yarın gibi kavramları karıştırırlar.
• Şimdi ve sonra kavramlarını yanlış kullanabilirler.
• Zamanı iyi kullanmada problem yaşarlar.

Oryantasyon Sorunları:

• Top yakalama, ip atlama gibi oyunlarda problem yaşarlar.
• Yön bulmada güçlük çekerler.
• Sağ-sol ayırt etmede problemler yaşarlar.
• Yön karıştırma yaşayabilirler. Örneğin; ayakkabılarını ters giyme, kitabı ters tutma gibi.
• Ön ve arka gibi kavramları öğrenmede zorluk yaşarlar.
• Rutinleri takip etmede sıkıntı yaşarlar.
• Mesafe ve ölçümlerde zorluk çekerler.

Dokunarak Ayrımlaştırma Sorunları

• Gözü kapalıyken avcuna ya da sırtına çizilen şekli, sayıyı ayırt etmekte güçlük yaşayabilirler.

Organizasyon Sorunları

• Uyaranları sınıflama, gruplamada zorluklar yaşarlar.

Motor Koordinasyon Sorunları

• Motor koordinasyon sorunları yaşarlar.
• El-göz koordinasyonları zayıftır.
• Geometrik şekilleri çizim ve kopyalama becerilerinde isteksizlik yaşarlar ve zorlanırlar.
• Düğme ilikleme de zorlanırlar.
• Makas kullanımında zorlanırlar.
• Çatal-kaşık kullanımda zorlanırlar.
• Ayakkabı bağlamada zorlanırlar.
• Kalemi hatalı tutma gözlenebilir.

Sosyal-Duygusal Davranış Sorunları

• Duygulanımlarında değişkenlik olabilir.
• Değişikliklere karşı uyum problemi yaşayabilirler.
• Akranları ile iletişim problemleri görülebilir.
• Sekonder davranış problemleri görülebilir. Örneğin; karın ağrısı, enürezis, enkoprezis, okul reddi görülebilir.

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

OKUL ÖNCESİ DÖNEMDE ÖZEL ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜ BELİRTİLERİ yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Ekolali, otizm tanılı bireylerde yaygın şekilde görülmektedir. Ekolali bireyin; öğrenmesini, dikkatini olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca toplumda ötekileştirmeye sebep olabilmektedir.  Otizm tanılı bireyler ekolali yaptığında; bu her zaman onların kullandıkları kelimelerin anlamını bildiğini göstermez. OSB tanılı bireylerin çoğunluğunda;  konuşma becerilerinin başlangıç aşamasında ekolali kullanımı gözlenmektedir. Bu durum konuşmanın gelişme döneminde geçici bir süre olarak gözlenirken; bazı otizm tanılı bireyler ekolali aşamasının ilerisine geçememektedir.

Ekolalinin Nedeni

Ekolalinin kesin nedeni henüz bilinmemektedir. Otizm tanısında; anlama güçlüklerin ve bilişsel işlev eksiklerinin ekolaliyi arttırdığı bilinmektedir.

Ekolalinin Türleri

Ekolali ortaya çıkış zamanına göre 2’ye ayrılır.

1)Anında Ekolali: İşitilen ilk ifade ile tekrar edilen ifade arasındaki sürenin birkaç saniye olması ile oluşan ekolali şeklidir. Örneğin; OSB tanılı bireye bir soru yöneltildiğinde aynı sorunun cevap olarak alınması buna örnektir.

– ‘’Adın ne?’’

–  Adın ne? Şeklinde.

2)Gecikmiş Ekolali: Önceden duyulmuş bir ifadenin; birkaç dakika sonra, birkaç saat sonra ya da gün, hafta, ay, yıl geçtikten sonra yeniden kullanılması gecikmiş ekolalidir.

Her iki tür içinde; ekolali olarak kabul edilen ifadeler, daha önceden duyulmuş konuşmaların dışında, izlenilen bir televizyon programından, video içeriğinden bir kesit olabilir. Hatta kitaplardan okunan ifadeler bile ekolali olarak karşımıza çıkabilir. Otizm tanılı bireylerde tek bir tür görülebileceği gibi; anında ve gecikmiş ekolali birlikte olarak da görülebilir.

Anında ekolaliyi tanımak, gecikmiş ekolaliyi tanımaya göre daha kolaydır. Gecikmiş ekolalide dinleyici kişi ilk söylendiğinde olay yerinde olsa bile, bu repliği zaman geçtikten sonra unutmuş olabilir. Bu sebeple söylenen kelimenin ya da cümlenin ekolali olup olmadığına karar veremeyebilir. Ancak bazı OSB tanılı bireyler, aynı repliği defalarca dün içerisinde kullanmaktadırlar. Bu kullanım arttığında gecikmiş ekolaliyi anlamak daha kolay hale gelebilmektedir. Reklamlar, tekerlemeler, şiir ve şarkı sözlerinin uygunsuz kullanımı da gecikmiş ekolaliyi tanımada netlik sağlamaktadır.

Dilbilim Unsurları Açısından Ekolali

Tam ekolali ve azaltılmış ekolali olarak 2’ye ayrılmaktadır. Tam ekolali duyulan sözcüklerinin eksiksiz olarak tekrarını içerir. Hatta bu ekolalide tonlamanın da birebir olarak taklit edildiği görülebilmektedir. Örneğin; ‘’bugün ne yemek yedin? ‘’ cümlesine verilen cevap ‘’ bugün ne yemek yedin?’’ şeklindedir.

Azaltılmış ekolali ise; duyulan cümledeki sözcüklerin bir kısmın söylenmesi ve bu sözcüklerle ilgili kendi ürettiği sözcükler ile konuşmaya devam etmesidir. Bu durumda sorulan sorudan kopuk şekilde anlamsız ifadeler ortaya çıkmaktadır. Örneğin; ‘’bugün ne yemek yedin? ‘’ cümlesine verilen cevap. ‘’bugün…. yedin…… yemekler sağlıklı, lezzetli yiyecekler. ‘’ şeklinde olabilir.

Palilali Nedir?

Ekolaliye benzer bir diğer konuşma bozukluğu palilalidir. Ekolaliden farklı olarak palilali kişinin duyduğu ifadeyi değil, kendi söylediği ifade ya da ifadeleri tekrar tekrar söylemesidir. Örneğin; bireyin, su içtikten sonra, ‘’su içtim.. su içtim… su içtim…’’ şeklindeki tekrarı buna örnek gösterilebilir. Tekrarlanan ifadelerde gözlenen en önemli davranışlardan biri; bireyin giderek ses tonunu düşürmesidir. İlk ifadesi ile son ifadesi arasında belirgin ses kısıklığı gözlenir.

Sözel Taklit Dönemi ve Ekolali

8-12 aylık bebekler çevresinden duyduğu sesleri taklit etmeye çalışırlar. Bazen duydukları seslerin, sözcüklerin aynısını bazen de benzerini çıkarırlar. Söz öncesi dil gelişiminde bu dönem; sözel taklit dönemli /ekolali dönemi olarak ele alınır. Bu sebeple sözcüklerin tekrar edilmesi, ekolalik konuşma gelişimsel olarak ortaya çıkan normal bir durumdur. Çocukların 30. Ayına kadar gözlenebilir. Zaman içerisinde ekolalik dönem sonlanır ve yerini anlamlı konuşmaya bırakır.

Otizm tanılı çocuklarda konuşma başlangıcında ekolali yaşanması, dil gelişiminin bu dönemden geçtiğini gösterebilir. Dil gelişimini birey hangi yaşta olursa olsun tüm gelişim aşamalarını yaşayarak ilerler. Örneğin; 4 yaşında eğitime başlayan ve hiç konuşamayan bir birey, eğitim aldığı anda 3 kelimeli ifadeler kullanamaz. İsteğini bir anda; ‘’ Anne ben su içmek istiyorum.’’ şeklinde ifade edemez. İlk bağımsız ifadesi ‘’su’’ şekilde olabilir. Bireyin dil gelişimin; sesler, harfler, tek sözcükler şeklinde zamanla artarak devam eder. Otizm tanılı bireyler, tipik gelişim gösteren bireylere göre daha fazla sözel taklit döneminde kalmaktadırlar.

Sözcük tekrarları dil gelişiminin bir parçasıdır fakat otizm tanılı bireylerde; çocukluk döneminden sonra da varlığını sürdürebilmektedir. Bazı bireylerde ekolali, yaşamları boyunca kullanacakları bir iletişim yolu olarak kalmakta ve anlamlı konuşmalara geçiş sağlanamamaktadır.

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU (OSB)TANISINDA EKOLALİ yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Otizm spektrum bozukluğu (OSB) tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de artış göstermektedir Hastalıkları Kontrol Etme ve Önleme Merkezinin son verilerine göre OSB prevalansı 1/54 olarak açıklanmıştır. Artan OSB olan birey sayısı ile birlikte OSB’ye olan farkındalık da gün geçtikçe artmaktadır. OSB’ de erken tanı ve özellikle erken müdahalenin önemli tartışılmazdır. Erken müdahale yaklaşımları ile uyarıcı çevrenin düzenlenmesi ile OSB olan çocukların IQ seviyesinde artış, konuşmada ve davranışlarda olumlu gelişmeler izlenmiştir. Erken müdahalenin etkinliği erken çocuklukta beyin plastisitesinin daha fazla oluşuna bağlanabilir.

Otizmli çocuklarla ilgili geliştirilen erken müdahale programlarının bilimsel dayanaklı olup olmadığı Ulusal Otizm Merkezi (NAC) ve Amerikan Ulusal Mesleki Gelişim Merkezi (NPDC) tarafından düzenli aralıklarla raporlanmaktadır. Uygulamalı Davranış Analizini temel alan yöntemler, fırsat öğretimi, ayrık denemelerle öğretim, erken yoğun davranışsal eğitim, replik silikleştirmeyle öğretim, etkinlik çizelgeleriyle öğretim, ilişki temelli yöntemler, PECS, TEACCH, videoyla model olma, sosyal öyküler, NAC ve NPDC tarafından bilimsel dayanaklı kabul edilen uygulamalar arasındadır. Okulöncesi dönem yaşamın sihirli yılları olarak nitelendirilmekte ve çocuğun bedensel ve zihinsel gelişiminin hızlı olduğu yıllar olarak kabul edilmektedir. Bu dönemde erken tanı ve doğru müdahale yöntemi ile yoğun olarak eğitim alan çocuklarda büyük ölçüde gelişim sağlanabilmekte hatta yaşıtlarıyla aralarındaki gelişimsel farklılıklar büyük ölçüde kapanabilmektedir.

Nobel ödüllü iktisatçı James Hackman ‘‘çocuklara yatırım yapmak için, onların birer yetişkin olmasını bekleme lüksümüz olmadığı gibi, onlar okula başlayana dek, bekleme lüksümüz de yok. Çünkü o zaman müdahale etmek için çok geç olabilir.’’ sözüyle de erken müdahalenin ne kadar önemli olduğunu vurgulamıştır.

Uzm. Dilara Doğan Bilgiç
Çocuk Gelişim Uzmanı

Erken Müdahalenin Önemi yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Dil, insanlar arasında iletişimi sağlayan ve kendine özgü kuralları barındıran bir olgudur. Konuşma ise o dile özgü olan ses ve kelimelerin söylenmesidir. İletişim; bireyler arasında bilgi, duygu ve düşüncelerin ses, yazı, jest, mimik gibi yollarla alış verişidir. İnsan sosyal bir varlıktır ve daima bir başkasıyla iletişim kurma arayışındadır. Bu iletişim arayışı dil ve konuşma aracılığıyla diğer insana iletilir. Bireylerin iletişim kurmada sorun yaşadığı noktada dil ve konuşma terapi hizmeti verilmektedir.

Dil ve Konuşma Terapisi Nedir?

Dil ve konuşma terapisi; insan iletişimi, dil, konuşma, ses, yutma ve beslenme alanıyla ilgili bozukluklar veya zorluklara yönelik yapılan müdahalelerin içerdiği bir sağlık bilimi alanıdır. Çocuk, ergen, yetişkin ve yaşlı olmak üzere her yaş grubunda bu sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Dil ve konuşma terapilerinde amaç, bireyin yaşam kalitesini arttırmak, kendi düşüncelerini rahatça iletebilmek ve kendi ihtiyaçlarını karşılayabilmesini sağlamaktır.

Dil ve Konuşma Terapisti Kimdir?

Dil ve konuşma terapisti, tüm yaş gruplarında dil, konuşma, iletişim, ses, yutma ve beslenme bozukluklarıyla ilgili değerlendirme yapıp ayırıcı tanısını koyabilen ve değerlendirme sonrasında danışana uygun müdahale programı oluşturup yürüten kişilerdir (ASHA ve IALP,1994;2000). Dil ve konuşma terapistleri danışanlarının sorunlarına yönelik olarak diğer uzmanlık alanlarıyla iş birliği içerisinde çalışan bağımsız bir meslek grubunun üyeleridir.

Dil ve Konuşma Terapistleri Hangi Alanlarda Çalışmaktadır?

Dil ve Konuşma Terapistleri; gelişimsel dil bozukluğu, otizm spektrumuna bağlı dil ve konuşma bozuklukları, sendromlara bağlı dil ve iletişim bozukluğu, konuşma sesi bozukluğu (artikülasyon bozukluğu, fonolojik bozukluk, çocukluk çağı apraksisi) gecikmiş dil ve konuşma, akıcılık bozuklukları(kekemelik, hızlı bozuk konuşma), dudak damak yarıklığına bağlı konuşma bozukluğu, işitme engeline bağlı dil ve konuşma sorunları, edinilmiş dil bozukluğu(afazi), ses bozukluğu, yutma bozukluğu(disfaji), motor konuşma bozukluğu(apraksi, dizartri), özgül öğrenme güçlüğü(disleksi, disgrafi) ve beslenme bozukluğu alanlarında çalışmaktadır.

Serden ÇAKIR

Dil ve Konuşma Terapisti

Dil ve Konuşma Terapisi yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun okul öncesi belirtilerine bakıldığında aşırı hareketlilik ilk göze çarpan belirtidir. Durdurulamayan hareketlilik, tutturma, ısrarcı olma, tırmanma ve etrafı kurcalama gibi davranışlar ön plandadır. Çoğu zaman sırasını bekleme güçlüğü vardır, başkalarının sözünü keser veya yaptıklarının arasına girer. Sabırsızca davranışlar sergilerken oldukça fazla konuşurlar. Yaptıkları aktiviteden çabuk sıkılırlar, etkinliklerde kurallara uymadıkları, kendi istedikleri gibi davrandıkları ve kurallara uymadıkları için akranlarıyla uyum problemleri yaşarlar. Motor becerileri akranlarına oranla daha geridedir. Dikkat etme ve dikkatini sürdürme konusunda güçlük çekerler. Çevredeki ses ve hareketler kolayca dikkatini dağıtır. Yaptıkları aktiviteleri bitirmeden bırakma ve görevleri erken terk etme de sık rastlanan özellikleri arasındadır. Dikkatini uzun süre yoğunlaştıramaması, öğrenme konusunda güçlük yaşamasına ve daha sonraki zamanlarda okul başarısızlığına neden olabilir.

Başlangıç yaşı her ne kadar 3-4 yaş olarak belirtilse de belirtiler daha küçük yaşlarda izlenebilir. Bebekliklerinde anne babalar tarafından huysuz, uykusuz, güç bir bebek olarak tanımlanırlar. Yürümeye başladıktan sonra çok yorucu bir çocuk olarak nitelendirilirler.

Okul öncesi küçük çocukların hareketli olmaları ve dikkatlerini uzun süre sürdürememeleri beklenen bir durumdur. Ancak gelişimin bir parçası olan bu durum bazen bir sorunun belirtisi olabilir. Sorun oluşmaya başladığında fark edebilmek erken tanı ve tedaviyi sağlar.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun belirtilerini erken dönemlerde gösteren çocuklarda ileride daha fazla sorunla karşılaşma risklerinin daha fazla olduğu ve görülen problem davranışlarında daha inatçı olduğu belirtilmiştir. Bu nedenle durumun kontrol altına alınması ve yaşanacak zorlukları en aza indirmek için detaylı değerlendirmeler yapılarak Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun tanınması ve tedavi sürecine başlanması oldukça önemlidir.

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu doğru ve erken tanı konulduğunda son derece hızlı ve kolay tedavi edilebilen bir bozukluktur. İlaç tedavisi, anne-baba eğitimi, bireysel  veya grup çalışmaları dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun tedavisinde sık olarak kullanılan yöntemlerdir.

Betül ARI

Psikolog

Dikkat Eğitmeni

Okul Öncesi Dönemde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Zihin kuramı; tüm insanların, inanç, istek, düşünce gibi zihinsel durumlarını simgeleyebilme yetisidir (Olson, Astington ve Harris, 1988). Zihin kuramı becerilerinin gelişmesi ile çocuklar aslında gerçeğin tek olduğunu ancak bu gerçeğin diğer kişilerin zihinlerinde farklı olarak temsil edilebileceğini anlarlar (Moore ve Frye, 1991).

Zihinsel durumların tamamı birbiri ile ilişki içindedir. Bunu şöyle açıklayabiliriz; hepimizin gün içerisindeki hayatı, diğer insanların düşünce, istek, inanç ve duygularına göre değişim göstermektedir. Yani toplum bireylerin davranışlarını farklı şekillerde etkilemektedir  (Welman ve Lagattuta, 2000).

İsteklerimiz, duygularımızı, algılarımızı ve inanışlarımızı değiştirir (Astington, 2003). İnsanlar; çevresindeki kişilerin farklı bakış açılarını kullanarak, iletişim ve etkileşimlerini düzenlerler.

Kişilerin birbiriyle olan ilişki durumlarında;  soyut olan zihinsel durumların etkili olması, zihinsel durumların ilkelerinin var olduğu ‘’kuram’’ları meydana getirmektedir. Bu sebeple de süreçlerin tamamı ‘’zihin kuramı’’ şeklinde ifade edilir (Smith, Cowie ve Blades, 2003).

Yapılan araştırmalara göre; zihinsel durumlara ait tahminde bulunma ve diğer kişilerin davranışlarının nedenlerini anlayabilmemizi sağlayan zihin kuramı becerileri, çocuklarda sosyal gelişimin ve bilişsel gelişimin kilit noktası olduğunu göstermektedir (Astington, 2003; Langdon, 2003).

ZİHİN KURAMININ GELİŞİMİ

Normal gelişim gösteren çocuklarda 18 ay-30 ay itibariyle; duygu, istek, düşünce, rüya, inanç gibi zihinsel durumlar ile belirmeye başlar.(P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016).

Araştırmalara göre; zihin kuramı yeteneğinde en önemli gelişme 3 ve 4 yaşlar arasında oluşmaktadır ve  5 yaş itibari ile bu becerinin neredeyse tamamen kazanılmaktadır.(Ruffman, Perner, Naito, Parkin ve Clements, 1998).

Yapılan birçok araştırma sonucunu; zihin kuramı yeteneklerinin kazanılmasının daha iyi düzeyde olan çocukların, diğer çocuklara oranla daha fazla sosyal alan becerisi gösterdiğini ve daha fazla işbirliği gerektiren oyun becerisi kazandığını aynı zamanda da olumlu sosyal davranışlarının daha fazla olduğunu göstermektedir (Moore, Barresi ve Thompson, 1998).

Zihin kuramı yaşın ilerlemesiyle gelişmekle beraber  çevreyle de ilişkilidir. Sosyal yönden daha bol uyaranlı çevrede büyüyen çocukların zihin kuramı, diğer çocuklara oranla daha fazla geliştiği bilinmektedir (Hughes ve Leekam, 2004).

Gelişim psikoloğu olan John Flavell; çocukların bakış açısı alabilme yeteneğinin iki farklı düzeyi olduğunu bildirmiştir. İlk düzeye göre çocuk; farklı bir kişinin, aynı şeyi farklı şekilde tecrübe edebildiğini anlar. İkinci düzeye göre de; çocuk diğer kişilerin neler gördüklerini ve ya neler deneyimlediklerini tam anlamıyla çözebilmek için karmaşık kurallar geliştirebilir. Buna göre de çocuklar 2-3 yaşlarında 1. düzeyde bilgiye sahip olurlarken 4-5 yaşlarında 2. düzeyde bilgiyi edinmeye başlarlar (Flavell, Gren & Flavell, 1995).

Çocuklar 3-4 yaşlarına gelene dek kendileriyle başkalarının inançlarını ayırt edemezler (Brüne ve Brüne-Cohrs 2006).  Yani çocuk bu dönem öncesinde, diğer kişilerin inancının kendisinin inancından farklı olacağını anlayamaz ve diğer kişilerinde bildiklerini kendisinin bildikleriyle aynı olarak kabul eder (Stone ve ark. 1998).

Gelişimsel yaşı 3 civarındaki çocukların, fiziksel ve zihinsel varlıkların arasındaki farkı anlamaya başladığı, duygularımız, isteklerimiz ve hareketlerimiz arasında basit düzeyde nedensel ilişki kurmaya eğilimler gösterdiği bilinmektedir (Brüne ve Brüne-Cohrs 2006; Stone ve ark. 1998). Bu yaş aralığındaki çocukların 1.düzey yanlış inançları anlayabildikleri, deneysel olarak Baron-Cohen ve ark. (1985) tarafından çalışmalarında belirtilmiştir.

6, 7 yaşlarındaki çocukların diğer kişilerin zihinlerinde olanın gerçeklikten farklı olabileceğini kavradıkları yani başka insanların zihinsel durumlarının temsil edilebileceğini, bu sebeple de 2. düzey yanlış inanç yeteneklerini kazanmaya başladıkları bilinir (Stone ve ark. 1998). 5 yaşındaki çocukların ise yüzde doksanı ikinci düzey yanlış inancı anlamaya başladıkları deneysel çalışmaların sonucunda kanıtlanmıştır(Baron-Cohen ve ark. 1985; Perner ve Wimmer 1985).

ZİHİN KURAMININ GELİŞİMİN ENGELLENMESİ

Bazen çocukların zihin kuramı gelişiminde yetersizlik ve ya bozukluklar gözlenebilir. Zihin kuramı gelişiminde ortaya çıkan bozulmalar, diğer kişilerin davranışlarının arkasındaki sebebin anlaşılmasında problem yaşanmasına yol açar. Aynı zamanda; sosyal uyaranları işlemleme becerilerinde eksikliğe neden olurken, çevredeki kişilerle sağlıklı ilişki kurulmasında engellenmeye neden olur.

Zihin kuramının gelişimine etki eden faktörler arasında; yaş, bilişsel, duygusal gelişim, dil becerisi, sembolik oyun oynama becerisi, ebeveyn-çocuk, kardeş, arkadaş ve akran ilişkisi yer almaktadır (Gülay,2008).

Sosyal etkileşim kurulmasında etkisi olan sembolik oyun oynayabilme becerisi,  diğer bireylerin düşüncelerini, duygularını anlayabilmek için önemli ipuçları sunar. Çocuklar; diğer insanlarla karşılıklı olarak gerçekleştirdikleri iletişim sayesinde yeni bakış açıları ve davranışları doğru şekilde yorumlayabilme yeteneği kazanırlar (Cassidy, Werner, Rourke & Zubemish 2003).

Gelişim bilimi alanı uzmanları Yirmiya & Shulman, (1996), çocukların görünüm,gerçeklik ve benmerkezcilik algılarının yanında ayrıca da, nesne korunumu farkındalığı ile zihin kuramı gelişimi arasında korelasyon ilişkisi olduğunu gösteren çalışmalar yapılmıştır (akt. Bee & Boyd, 2009).

Sembolik oyunun bir aşaması olan, -miş gibi yapabilmenin de zihin kuramı gelişimine  olumlu yönde katkısı olduğu bilinmektedir. –Mış gibi oyununu akranlarıyla beraber oynamak ile zihin kuramı gelişimi güçlü şekilde ilişkilendirilir (Dockett & Smith, 1995; Schwebel, Rosen & Singer, 1997).

İLETİŞİM ANLAMLANDIRMADA ZİHİN KURAMI

Zihin okumayabilmenin bir işlevi de iletişimdir. Bununla ilgili olarak Grice (dil filozofu) durumu şöyle açıklar. Kişilerin söylediklerinden anlam çıkarırken yapılan en temel şey, iletişim niyetlerinin ne olduğunu zihnimizde canlandırmaktır. Örnek verecek olursak; resim dersinde öğretmen çocuklara ‘’bugün sizin sizinle kafesin içindeki tavşanı boyayacağız.’’ Derse öğrenciler kafesteki tavşanın boya ile kaplanmayacağının farkındadır. Yani mecaz kullanımını çözümlemek zihin okuma becerisidir. Konuşan kişide dinleyen diğer kişilerde bu gibi durumlarda sözcüklerin söylendiği gibi anlaşılmayacağını bilir (P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016).

Zihin kuramının diğer işlevlerine kısaca değinelim;

Aldatma (Deception): Başkalarının gerçek durumda yanlış olan şeylerin doğru olduğuna inandırılmasıdır. Normal gelişim gösteren çocukların yaş civarında yanlış inanç düzeyini kavradıklarında aldatma becerisini kazanmaya başlarlar.

Empati:  Zihin okumanın önemli işlevlerinden olan; çocuklara diğer kişilerin olayı nasıl yorumlayabildiği ve insanların nasıl hissettiği hakkında beceri sunması ‘’empati’’ yeteneğidir.  3 yaşına gelen çocuk diğer kişilerin dışsal sebeplere bağlı olan duygu durumlarını anlayabilir.  5 yaşına geldiklerinde ise; kendi düşünceleri gerçek durumla uyuşmasa bile, başkalarının olacak olaylarla ilgili düşüncelerinden kaynaklanan duyguları kavrayabilirler. Örneğin; Ali araba yarışını kazandığını düşündüğü için mutlu hissediyor (P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016).

İç görü ve öz farkındalık: Çocuklar; kendi zihinsel kusurlarını görmeye, kendi zihinsel durumlarına atıfta bulunduktan sonra geçiş yaparlar. 4 yaşında olan çocuklar dış görünüşleri gerçekten ayırt edebilirler, yanlış inançları yani ‘’a olduğunu düşünüyorum ama yanılmışım’’ şeklinde. Ayrıca davranışın nedenini ve bilginin gelen kaynağının yanlış olabileceğinin farkına varabilirler.

Zihin okuyabilmenin diğer kullanım şekli ise başkalarının fikrini ikna etmek ve değiştirmeye çalışmak bazen de karşı tarafa bunu öğretebilmektir.

ZİHİN KURAMI VE OTİZM

Zihin kuramındaki eksiklikler ilk kez Baron-Cohen tarafından otizm ve diğer yaygın gelişimsel bozukluklarda tanımlanmıştır. (Baron-Cohen, Leslie & Frith, 1985). Otizm tanısı alan çocukların; diğer kişilerin duygularını anlayamadığı, empati yapamadığı, başkalarının beklentilerini fark edemediği, düşüncelerini ve niyetlerini tahmin edemediği ve hatta sır saklama konusunu tam olarak yerine getirememeleri zihin kuramındaki yetersizliklerle yakından ilişkilidir (Frith, 2004; Perner, 1999).

Araştırmalara göre; otizm, şizofreni, asperger, işitme engeli gibi sosyal alanda iletişim eksikliği yaşayan çocukların da zihin kuramı yeteneklerinin normal gelişim gösteren çocuklara oranla daha geride olduğu bilinmektedir (Yücel, 2008).

Zihin kuramı bugüne kadar çok farklı şekilde testlerle değerlendirildi. Farklı istekler, inanışlar, düşünce, bilgiye ulaşma, gerçek görünen duygular gibi yeteneklerin ölçümü için literatürde kullanılan terimler ve testler; ‘’1. düzey yanlış inancı anlama’’, ‘’2. düzey yanlış inancı anlama’’, ironileri kavrama, gaf yapma/pot kırma (faux pas)’dır (P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016).

Otizmli bireylerde, diğer kişilerin inancını anlamadaki yetersizlikler yapılan aldatma testleri sonucunda anlaşılmaktadır. Yapılan aldatma; inançları yönlendirir ve otizmli bireylerin bu inancı kavramada yaşadığı zorluklar test sonuçları ile tutarlılık gösterir.

Zihinsel durumlara ait bir alanda duygularımızdır. Hobson, duygular ve ifadeleri eşleştirme yeteneğinde otizm tanısı olan çocuklar diğer gruptaki çocuklara göre daha düşük performans göstermişlerdir. Yapılan diğer araştırmalarda duyguları tanıyabilme değil tahmin edebilme yeteneği üzerinde çalışılmıştır (P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016).

-‘’mış gibi’’ yapmayı anlayabilmekte otizm tanısı olan çocukların zorlandığı alanlardan biridir. Normal gelişim gösteren çocuklar 2 yaş itibari ile sembolik oyun oynamaya başlarlar. Ancak otizmli olan ve 2 yaş üzerindeki çocuklar hiç sembolik oyun oynamayabilir ya da çok az oynayabilirler.

ZİHİN OKUMA ÖĞRETİLEBİLİR Mİ?

Normal gelişim sürecinde çocuklar zihin kuramı becerilerini eğitim ile öğrenmezler. Bu beceriye doğal yollarla sahip olurlar. Doğal şekilde bu beceriyi edinemeyen çocuklarla bu becerileri çalışmak gereklidir. Bu becerileri hedef alan bir eğitim süreci; hem otizm tanısı olan çocukların sosyal alanda ve iletişim alanındaki becerilerini geliştirir ham de zihin okumayı öğrenmek için alternatif bir yön sunar (P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016).

Görme engelli çocukların okumayı öğrenme süreçlerini ele aldığımızda; okumayı öğretebilmek için alternatif bir yol olan Braille alfabesi kullanılmaktadır. Aynı şekilde otizm tanısı olan çocuklara da zihin okumayı öğretmek için de alternatif bir yol kullanılmalıdır. Bu yol anlamayı değiştirmeyi ele alan bir süreç olduğu için farklı zorlukları vardır. Buna rağmen otizmi olan çocuklara zihinsel durumları öğretme süreci başarılı olmaktadır (P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016).

 ZİHİNSEL DURUMLARI ÖĞRETMENİN BEŞ DÜZEYİ

Kaynak: P.Howling, S.Baron-C.J.Hadwin; 2016, Çev.Psk.Dr.Selin Atasoy

EĞİTİMİN TEMEL İLKELERİ NELERDİR?

Öğretimde kavramsal karmaşanın en az indirilebilmesi için zihinsel durumları anlama çalışmaları üç farklı bileşene ayrılmıştır.

-bilgiye dayalı durumları anlama

-duyguyu anlama

-mış gibi yapmayı anlama

• Eğitim basamaklandırılmalıdır, dereceli şekilden en basitten zora doğru giderek karmaşık beceriler öğretilebilir.
• Normal gelişim gösteren çocukların beceriyi kazanma süreci önemli bir kaynaktır.
• Doğal öğretim bu süreçte etkili bir yöntemdir.
• Sistematik olarak pekiştirme yapılmalıdır çünkü pekiştirilen davranışlar pekiştirilmeyenlere göre daha hızlı kazanılır.
• Hatasız öğretim tekniğini kullanmak öğretimi kolaylaştırır.
• Eğitimi programlamak ve planlı şekilde sunmak, gelişimine uygun program ile devam etmek öğretimi hızlandırır.
• Yönergeler kısa ve net olmalıdır. Yönergelerin dışında da kavramların altında yatan ilkelere odaklanan bir eğitim yöntemiyle devam edilmelidir.
• Öğretilen tüm becerilerin genellenmesi sağlanmalı. Sosyal ortamda yaşanan olaylarla da bütünleştirilmelidir.

Özge ÖZGEÇ GÜREL
Uzman Klinik Psikolog
Oyun Terapisti

Zihin Kuramı Nedir? yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.