Ekolalinin İşlevleri

Anında Ekolalinin İşlevleri

Anında ekolalinin, 4 tane başkaları ile etkileşim işlevi bulunmaktadır.

• Sıra alma:

Karşılıklı etkileşim sırasında birey kendi sırası geldiğinde, etkileşimi ekolalik ifadelerle sürdürmektedir. İletişim ortaklarıyla göz teması sürdürülmekte, ilgili nesne ya da kişiye vücut yönelmektedir. Örneğin:

İletişim ortağı: -‘’Kahvaltıda ne yedin?’’

Otizm tanılı birey: -‘’Kahvaltıda ne yedin?’’

İletişim ortağı: -‘’Yumurta yedin mi?’’

Otizm tanılı birey:- ‘’Yumurta yedin mi?’’

Bu örnekteki şekilde en az iki tur şeklinde etkileşimi sürdürmek önemli bir faktördür.

• Bildirimde bulunma

Ekolalik ifadeden önce veya ekolali sırasında dokunma, işaret etme, gösterme gibi jestler hareketler meydana gelmektedir. Aynı zamanda iletişim ortaklarıyla göz teması kurulmaktadır. Ekolalik ifade orijinal ifadenin aynısı olabileceği gibi orijinal ifade kısaltılabilir ya da yeni sözcükler eklenebilir.

İletişim ortağı: Neredeyse boş kurabiye kavanozunu kontrol ederken,

-“Biraz çikolata alsam iyi olur”.

OSB olan birey: Kurabiye kavanozuna dokunarak,

–“Biraz çikolata alsam iyi olur”.

OSB olan birey kavanozdan bir çikolata almaya çalışmamaktadır. Jestler çoğunlukla nesneye dikkat çekmek için kullanılmaktadır

• Talep etme

Nesne veya hizmet istemek için kullanılan ifadelerdir. Genellikle azaltılmış ekolalileri (orijinal ifadelerde değişiklikler) içerir.

İletişim ortağı: – “Televizyon izlemek ister misin?”

OSB olan birey: -“Evet, televizyon izlemek istersin, lütfen.”

İletişim ortağı: -“Biraz kraker ister misin?”

OSB olan birey: -“Biraz balık kraker ister misin?

• ‘Evet’ yanıtını verme

Genellikle bir soru olan, orijinal ifadenin onaylandığını göstermek için kullanılan ifadelerdir.

İletişim ortağı: -“Süt ister misin?”

OSB olan birey: -“Süt ister misin?” diyerek sürahiye bakar. Ardından, elini havaya kaldırarak bir bardak süt almayı bekler.

Anında ekolalinin, başka biri ile etkileşim içermeyen ise 3 tane işlevi bulunmaktadır.

• Odaklanılmamış

Belirgin bir niyet olmadan ve genellikle yüksek uyarılma durumlarında (örneğin korku, ağrı) üretilen ifadelerdir. Genellikle orijinal ifadenin aynısı tekrarlanır.

İletişim ortağı: -“Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?”

OSB olan birey: Yürümeye ve ellerini çırpmaya devam eder. Aralıklı olarak kendi yüzünü tokatlar ve çığlık atar. Bu sırada kendi kendine, -“Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?” “Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?” diyerek iletişim ortağının ifadesini tekrarlar

• Tekrarlama/Prova Etme

Bilgiyi işlemeye yardımcı olması için kullanılan ifadelerdir. Tekrarlanan ifadeden sonra, ifadenin anlaşıldığını gösteren eylemler gerçekleşebilir. İletişim ortaklarıyla göz teması kurulmaz ve tekrarlanan ifadeler genellikle fısıltı şeklinde üretilir.

İletişim ortağı: -“Bunu Arda’ya ver.” (Televizyon kumandasını uzatır.)

OSB olan birey: Yürümeye başlar ve sessizce birkaç kez -“Bunu Arda’ya ver” diyerek Arda’ya doğru yürür ve kumandayı ona verir.

• Özdenetim

Kişinin kendi eylemlerini düzenlemeye yarayan ifadelerdir. Motor hareketler ile eşzamanlı olarak üretilir.

İletişim ortağı: – “Yatakta zıplama.”

OSB olan birey: Zıplamayı yavaş yavaş azaltırken, kendi kendine birkaç kez -“Yatağa zıplama” der ve en son yataktan iner.

Vicker, B. (2009). Functional categories of immediate echolalia. Bloomington, IN: Indiana University, Indiana Institute on Disability and Community. https://scholarworks.iu.edu/dspace/handle/2022/9540

Çalışma bulgularına bakıldığında; anında ekolalinin %4’ü odaklanılmamış ifadelerden oluşmaktadır. Yani; çevresindeki nesnelere ve kişilere dikkat edilmeyen, daha çok kendini uyarıcı davranış olarak gözlenen ekolalik ifadelerdir. Anında ekolalinin % 96 olarak kullanılması ise, sosyal etkileşim içermektedir. Yani iletişim başlatma, sürdürme vb. amacı ile kullanılmaktadır.

Gecikmiş Ekolalinin İşlevleri

Etkileşimli gecikmiş ekolalinin 9 tane işlevi bulunmuştur.

• Sıra Alma:

Sözlü değiş tokuşlarda dönüş dolguları olarak kullanılan ifadelerdir.

İletişim ortağı: “Bu hafta sonu ne yaptın?”

OSB olan birey :“Yüzme havuzuna atlamayın.”

İletişim ortağı: “Aa, yüzmeye mi gittin?

OSB olan birey: “Gözlüklerini tak. O zaman gözlerinize klor kaçmaz.”

• Sözlü Tamamlama:

Başkaları tarafından başlatılan ve aşina olduğu rutinleri tamamlayan ifadelerdir.

İletişim ortağı: “Ellerini yıka.”

OSB olan birey: Ellerini yıkarken “Aferin sana, çok güzel ellerini yıkadın.” (Öğretmeni bir işi tamamladığında genelde aferin diyerek pekiştirir.)

• Bilgi Verme:

Duruma özgü, belirgin olmayan yeni bilgiler sunan ifadelerdir (başlatılabilir veya yanıtlanabilir) Durumsal bağlamda açık olmayan yeni bilgiler sunan ifadeler (başlatılabilir veya yanıtlanabilir).

Anne öğle yemeği hazırlamak üzeredir ve “Öğle yemeğinde ne istersin?” der.

OSB olan birey öğle yemeğinde sandviç istediğini bildirmek için bir salam markasının şarkısını söylemeye başlar (Öğle yemeği için sandviçten bahsedilmemiş ve ortamda sandviç fikrini tetikleyecek bir görsel yokken).

• Etiketleme:

Ortamdaki nesneleri veya eylemleri etiketleyen ifadelerdir.

OSB olan birey ve babası kitapları düzenlemektedir. OSB olan birey bir kitap alır ve babasına bakarken kitapta geçen bir cümleyi söyler. Baba “Evet, bu senin en sevdiğin kitap”.

OSB olan birey diğer kitaplara bakmaya devam eder, kitabı okumak istediğini belirtmez. Bu yüzden bu ifade kitabı tanıdığını ve hatırladığını gösteren bir ifadedir.

• Çağırma:

Dikkati kendine çekmek veya etkileşim kurmak / sürdürmek için kullanılan ifadelerdir.

Simla adında OSB olan bir çocuk bir yetişkine doğru yürür ve etkileşim başlatmak için “Simla ilginç bir isim” der.

• Talep Etme:

Nesneleri istemek için kullanılan ifadelerdir.

OSB olan birey annesine gider ve susadığını belirtmek için “Su ister misin?” der.

• Karşı Çıkma:

Başkalarının eylemlerini protesto eden ifadelerdir, Başkalarının eylemlerine karşı çıkmak veya başkaları tarafından ifade edilen yasakları yansıtmak için kullanılmaktadır.

OSB olan birey sınıf arkadaşının yere kağıt attığını görür. “Kaç kere bunu yapmamanı söyledim? Hemen onları toplamanı istiyorum. Üçe kadar sayacağım; 1-2-3.”

• Doğrulama:

Önceki ifadenin onaylandığını belirtmek için kullanılan ifadelerdir.

Yetişkin: “Atıştırmak için ne istersin? Meyve suyu? Kraker? Muz?” OSB olan birey meyve suyu istediğini belirtmek için “Meyve suyu ister misin?” der.

• Yönerge Verme:

Başkalarının eylemlerini yönlendirmek için kullanılan ifadelerdir.

OSB olan birey egzersiz yapmak istemektedir. Televizyonun yanında duran ablasının yanına gider. “Hazır mısın? Haydi egzersiz yapalım. Önce kollarını kaldır. Şimdi zıpla…” diyerek daha önce izlediği videodan bazı diyalogları kullanarak, ablasından o videoyu oynatmasını ister.

Etkileşim içermeyen, gecikmiş ekolalinin 5 tane işlevi bulunmuştur.

• Odaklanmamış:

Belirgin iletişimsel amacı olmayan veya bağlama uygun olmayan ifadelerdir. Kendini uyarıcı olabilir.

OSB olan birey sınıfta dolaşarak geçmişte duyduğu bir spor yayınının bölümlerini tekrarlar.

• Durum İlişkisi:

Bir nesne, kişi, durum veya etkinlik tarafından tetiklenmiş görünen ve hiçbir iletişimsel amacı olmayan ifadelerdir.

OSB olan birey bir tişörtte Indiana Üniversitesi logosunu görür ve Japonca Indiana dövüş şarkısını söylemeye başlar. Japonca şarkıyı televizyonda yayınlanan üniversiteler arası basketbol turnuvaları sırasında yayınlanan bir reklamdan öğrenmiştir.

• Kendi Kendine Yönerge Verme:

Kişinin kendi eylemlerini düzenlemeye yarayan ifadelerdir. Motor hareketler ile eşzamanlı olarak üretilir.

İletişim ortağı: “Yemekten önce ellerini yıka.”

OSB olan birey: Ellerini yıkamak için lavaboya gider, lavaboda kendi kendine birkaç kez “Yemekten önce ellerini yıka” der ve sonra lavaboda ellerini yıkar.

• Prova Etme:

Alçak sesle üretilen ifadelerin ardından daha yüksek sesle üretilen etkileşimli ifadelerdir. Etkileşimli ifadeler üretmek için alıştırma yapıyor gibi görünmektedir.

İletişim ortağı: “Ne yemek istersin?”

OSB olan birey birkaç kez kendi kendine (kısık sesle), “Kraker istiyorum, lütfen” der. Daha sonra iletişim ortağına bakar ve normal ses tonuyla “Kraker istiyorum, lütfen” der.

• Etiket:

İletişim amacı olmadan ortamdaki nesneleri veya eylemleri etiketleyen ifadelerdir. Dil öğrenmek için pratik yapma şeklinde olabilir.

OSB olan birey açık bir pencere görür. Büyük bir halka çizerek yürür ve “Pencere. Pencereyi kapat. Burası soğuk. (Dışarısı 27 derece.) Pencereyi kapat.” der. Bu sırada pencereyi kapatmaya çalışmaz ya da başkasının yapması için girişimde bulunmaz.

Vicker, B. (1999). Functional categories of delayed echolalia. The Reporter, 4(2), 7-10. https://scholarworks.iu.edu/dspace/handle/2022/9026

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

OTİZM TANILI BİREYLER EKOLALİ İLE NE ANLATMAK İSTER? yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.