Mental retardasyon; gelişim dönemlerinde ortaya çıkan, çevreye uyum ve davranışlardaki bozulma ile birlikte olan, genel zihinsel fonksiyonların ortalamanın anlamlı derecede altında olması şeklinde tanımlanabilir. Mental retardasyon zihinsel yeteneklerin yetersiz gelişimidir.

Sosyal etkileşim, sosyal iletişim ve hayal gücü alanlarında sorun yaşayan otizmi olan bireylerin çeşitli zeka düzeylerinde olduğu görülmektedir. Otizm tanılı bireylerin yaklaşık  % 15’i normal ve normal üstü zeka düzeyinde; %25-35’i sınır zeka ve hafif mental retardasyon grubundadır; geriye kalanların zekaları ise orta ve ağır derecededir. Mental Retardasyon %70 oranla otizme en sık eşlik eden tanıdır.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB):

DEHB, başlıca dikkat eksikliği, hareketlilik ve dürtüsellik ile kendini gösteren; bir dizi diğer bilişsel ve davranışsal belirtilerin eşlik ettiği bir bozukluktur (American Psychiatric Association 1994).

Çocuklu döneminde otizme yüksek oranda eşlik eden ek tanılardan biri de DEHB’dir. Otizmde dikkati sağlayan sistemlerde bir sorun olduğu düşülmektedir. Hatta araştırmacılar bu sebeple otizm ve DEHB arasında bir akrabalık olabileceğini belirtmişlerdir.

OSB olan çocukların ailelerinden toplanan veriler analiz edildiğinde, bu çocukların %87’sinin DEHB’nin en az bir bileşeninde DEHB tanılama kriterlerini karşıladığı görülmüştür (Ames ve White, 2011). OSB olan araştırma katılımcılarında yüksek oranda DEHB ek tanısı aldıklarını belirtmişlerdir. Diğer yandan DEHB olan çocukların %7’sinin yüksek düzeyde OSB semptomları gösterdiği gözlemlenirken, bu çocukların %59’unun orta düzeyde otistik benzeri davranışlar sergilediği bulunmuştur (Mulligan ve diğer., 2009).

Alan yazında Otizm spektrum bozukluğu ve DEHB’nin nöropsikolojik ve bilişsel düzeyde aralarında benzerliklerin olup olmadığına dair araştırmalarda yer almaktadır. Örneğin, Happé, Booth, Charlton ve Hughes, (2006) ve Sergeant, Geurts ve Oosterlaan, (2002) esneklik (flexibility), planlama, ket vurma (inhibition) ve çalışma beleği (working memory) gibi nöropsikolojik ve bilişsel düzeydeki etkinliklerdeki yetersizlikler hem otizm spektrum bozukluğu hem de DEHB’de görüldüğünü belirtmişlerdir.

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB):

Obsesif Kompulsif Bozukluk, kişinin sosyal, akademik ve mesleki işlevselliğini ciddi etkileyen, kişiye rahatsızlık veren, benliğe yabancı ve tekrarlayıcı düşünce, dürtü ya da düşlemler ve tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemlerle karakterize bir rahatsızlık olarak tanımlamaktadır.

OSB tanılı bireylerin %17’sine OKB tanısı eşlik etmektedir. Yapılan klinik çalışmalarda ise OSB tanısı olan bireylerde görülen obsesyon ve kompulsiyonlar daha az egodistonik, içeriği daha kısıtlı olarak tanımlanmakta ve daha şiddetli olarak bildirilmektedir. Değişime direnç ve rutinlere sabitlenme ya da ritüeller her iki bozuklukta da görülebilmektedir. Ayrıca OKB ve OSB tanısı olan çocuk ve ergenler tekrarlayıcı hareketler açısından benzer oranlar sergilemektedirler.

Öğrenme Güçlüğü:

Öğrenme güçlüğü, çocuğun okuma, yazma, matematik, dinleme ve anlama, muhakeme, konuşma, akıl yürütme yeteneklerini kazanmada ve kullanmada yaşadığı güçlüktür.

Otizme eşik eden diğer bir ek tanı ise öğrenme güçlüğüdür. Özgül öğrenme güçlüğü ve OSB tanılı çocuklar ve akrabalarında toplumsal iletişim ve etkileşim zorluklarının gözlenmesi OSB’nin altta yatan bir genotipi paylaşabileceği, bu bozukluklardaki fenotipin ise genetik yapının farklı görünümleri olabileceği görüşü belirtilmektedir (Demir 2016).

Duygu Durum Bozuklukları:

Duygudurum bozuklukları, otizmli bireylerde bildirilen en yaygın psikiyatrik komorbiditelerden biridir. Bununla birlikte, ruhsal değişiklikler, otizmli birçok bireyde kolayca fark edilemeyebilir; çünkü otizmli bireylerin duygularını ifade etme, ruh halindeki değişiklikleri tanımlama ya da depresyonun biyolojik semptomları hakkında yorum yapma yeteneğinde kısıtlılıklar bulunmaktadır.

Kendilerini sözel olarak ifade edebilen otizmli bireyler bile, sosyal iletişimlerinde kısıtlılıklarının olması nedeniyle bu semptomları bildirmekte sıkıntı yaşayabilirler. Dahası, OSB’ye özgü bazı sosyal çekilme, sınırlı yüz ifadesi ve affektif küntleşme gibi bazı semptomlar depresyonun da belirtileri arasındadır.

Bipolar Bozukluk:

Bipolar bozukluk, tekrarlayan ataklarla karakterize kronik psikiyatrik bir hastalıktır. İki uçlu bozukluk (bipolar bozukluk, eski adıyla manik-depresif hastalık) iki ayrı hastalık dönemleriyle karakterize bir ruhsal bozukluktur. Bu hastalık dönemlerinden bir tanesinde taşkınlık (mani), diğerinde ise çökkünlük (depresyon) bulunmaktadır.

Otizm spektrum bozukluğu olan olgularda; bilişte, dilde, davranışlarda ve ilgi alanlarında belirgin bir dalgalanma olduğunda eşlik eden bipolar bozukluk tanısı düşünülmelidir. OSB hastalığının bir parçası olarak görülen dil bozukluğu olan çocukların pragmatik, dikkat dağıtıcı ya da garip bir dile sahip olması durumu, manik atağın belirtisi olan düşünce bozukluğundan ayırt edilmelidir (Carlson 2012).

Epilepsi:

Epilepsi; beyindeki sinir hücrelerinin artmış uyarılabilirliğinden (nöronal hipereksitabilite) kaynaklanan klinik bir durumdur. Epilepsi nöbetler ile kendisini belli eder. Epilepsi nöbetleri ani şekilde ortaya çıkar ve beynin bir bölümüne ya da tümüne yayılır. Nöbetler, otizmdeki en yaygın nörolojik komplikasyondur ve çalışmalar, otizmli çocukların epilepsi olma olasılığının biraz daha yüksek olduğunu açıkça göstermektedir.

Farklı araştırmalarda farklı rakamlar verilmiş olup, otizmli çocuklarda epilepsi görülme oranı fazladır. Amerika Birleşik Devletleri’nde veriler, otizm spektrumundaki çocukların yaklaşık üçte birinin de epilepsi tanısı aldığını bildirmiştir.

Otistik bozukluğu olan bireylerde epilepsi görülme oranı %4 ile %32 arasındadır.

Otizmi olan çocuklarda zihinsel engellilik, epilepsi gelişimi için yüksek bir risk faktörü gibi görünmektedir. Zihinsel engeli olmayanlar için tahmini risk % 8 iken, zihinsel engelli olanlar için % 20 kadar yüksektir.

Uyku Bozuklukları:

Uykunun süresinde, kalitesinde, zamanlamasında problemlerle süregiden günlük işlevselliği etkileyen rahatsızlıklar uyku bozukluğudur. Uyku bozuklukları, ruhsal rahatsızlıkları şiddetlendirebilir, ruhsal rahatsızlıklara  neden olabilir ya da ruhsal rahatsızlıkların bir belirtisi olabilir.

Normal gelişim gösteren bireylerle karşılaştırıldığında, uyku problemlerinin, zihinsel yetersizlik ve otizm spektrum bozukluğu (OSB) gibi gelişimsel yetersizliği olan bireylerde görülme oranı daha fazladır.

Uyku problemlerinin aynı zamanda otizmin çekirdek ve ilgili belirtilerinde artışa yol açabileceği öne sürülmektedir. Otizm tanısına, uyku sorunları %40-80 oranında eşlik edebilmektedir.

Depresyon:

Üzüntü, sıkıntı, karamsarlık gibi uygularla birlikte isteksizlik, işlevlerde yavaşlama, güçte, özgüven ve özsaygıda azalma gibi belirtiler gösteren ruhsal bozukluk olarak tanımlanmaktadır. Yetişkinlik döneminde depresyon daha sık görülmesine karşın; bu ilişkiyi inceleyen geniş tabanlı çalışmalar yoktur.

Çocukluk dönemi sonrasında ergenlik dönemi ile beraber depresyon tanısı daha sık görülmeye başlar. Anksiyete bozuklukları da sıklıkla depresyona eşlik edebilmektedir.

Özge Özgeç Gürel
Uzman Klinik Psikolog
Oyun Terapisti

OTİZME EŞLİK EDEN TANILAR Otizm Spektrum Bozukluklarında Psikiyatrik Komorbidite yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.