Çocukların çok küçük yaşlarda (2-4 yaş);  beklenenin ötesinde okumayı öğrenmesi ‘’hiperleksi’’ olarak adlandırılır. Bu okuma anlamlı bir okuma değildir. Çocuklar, okuduklarının büyük bölümünü anlayamamaktadırlar. Gelişimsel olarak bakıldığında da; 2-3 yaş aralığının alıcı dil becerileri buna uygun değildir. Bazı çocuklar ifade edici dil becerileri, takvim yaşına uygun şekilde gelişmeden okumaya başlarlar. Bazense hiç konuşma yokken çocukların erken yaşta okumaya başladığı gözlemlenir.

Çocuklarda sayılara ve harflere karşı yoğun bir ilgi gözlemlenebilmektedir.

Hiperleksi her zaman olmasa da, sıklıkla ‘’otizm spektrum bozukluğunun’’ bir parçasıdır. Hiperleksi, çoğunlukla erkek ve yüksek bilişsel işlevli çocuklarda görülmektedir.

Tek başına Hiperleksi oldukça nadirdir. Bu sebeple  gerçek sayısal veriler bilinmemektedir.

Otizm tanılı çocukların %6 ile %14’ünde hiperleksi görülebilmektedir. Hiperleksi olan her bireyde otizm spektrum bozukluğu tanısı yoktur. Ancak hiperleksi olan çocukların %84’ünde otizm tanısı görülür.

Otizm tanısı olan çocuklarda hiperleksi görülebilir ancak her hiperleksili çocuk otizm tanısı almamaktadır.

Hiperleksi, DSM V’de tanısal bir bozukluk olarak kabul edilmemektedir. Bu sebeple hiperleksi teşhisi konulmamaktadır. DSM V; hiperleksiyi otizmin bir parçası olarak listelemektedir. Hiperleksik çocuklar genellikle erken müdahale gerektiren duyusal sorunlara ve otistik benzeri özelliklere sahiptir, ancak bu hizmetleri teşhis olmadan almak zor veya imkansızdır. Bu durumda psikologlar ve eğitimciler kendi klinik deneyimlerinden yararlanarak hiperleksili olan çocuklara müdahale planı oluşturmaktadır.

Hiperleksili Çocukların Özellikleri

• Gelişimsel Problemler: İyi okuyabilmelerine rağmen, hiperleksik çocuklar, akranlarına göre daha geride bir konuşma becerisi sergilerler. Akranları ile iletişim kuramama gibi gelişimsel problemler görülebilir. Ayrıca davranış problemleri de eşlik edebilmektedir.

• Anlama Becerilerinde Gerilik ( Alıcı Dil Becerileri): Hiperleksili çocuklar çok yüksek okuma becerilerine sahiptir, ancak normal anlama ve öğrenme becerilerinden yaşına göre geridedir. Oyun kurmada ve oyunu anlamada zorlanabilirler. Verilen yönergeleri uygulamada problem yaşayabilirler.

• Hızlı Öğrenme Yeteneği: Yoğun öğretime ihtiyaç duymadan öğrenebilirler hatta çoğu zaman kendi kendilerine de öğrenirler. Gördüğü ve duyduğu kelimeleri sık tekrar ederler.

• Kitaplara yoğun İlgi: Hiperleksili çocuklar kitaplara ve diğer tüm okula materyallerini diğer nesnelere ya da oyuncaklara göre daha sık tercih ederler. Kelimeleri yüksek sesle söyler bazen heceleyebilirler. Bazı çocuklarda harflere olan ilginin yanında sayılara olan ilgi de dikkat çekmektedir.

Hiperleksi konusunda önde gelen bir uzman olan Dr. Darold Treffert’e göre, hiperleksi 3 tür olarak ele alınmaktadır.

Hiperleksi I:  Bilişsel işlev olarak iyi durumda olan yani zeki ve tipik gelişim gösteren çocuklardır. Erken çocukluk döneminde ailelerin yoğun kitap okuyuşları çocuğun harflere ve kitaplara olan ilgisini artırabilir ve çocuk harfleri heceleri birleştirerek erken dönemde okuma becerisini kazanır. Hiperleksi I, işlevsel açıdan bir problem yaratmamaktadır. Hiperleksi I tip çocuklar; güçlü akıl yürütme becerilerine ve güçlü görsel uzaysal becerilere sahip olabilirler. Yüksek IQ saptanabilmektedir.

Hiperleksi II: Otizm spektrum bozukluğu ile birlikte görülür.

Hiperleksi III: Erken okuyan, ancak zamanla kaybolan bazı otizm benzeri özelliklere sahip olan otizm tanısı olmayan çocuklar. Zamanla otizme benzer özelliklerin ortadan kaybolduğu gözlenir. Erken döndem de duyusal sorunlar, geç konuşma, güçlü bir görsel hafıza görülebilir. Rutinlere bağlılık ve bazen tekrarlayan hareketler eşlik edebilmektedir.

Çocuğumun Hiperleksili Olduğunu Nasıl Anlarım?

Sadece hiperleksiyi ölçen spesifik psikometrik testler yoktur. Ancak KTEA 3’te (Kaufman Test of Educational Achievement) çok yüksek okuma puanları saptanırken, WISC testlerinde yine çok yüksek sözel puanlar saptanmaktadır. Bunların yanı sıra uzmanlar klinik gözlemleri ile yorumlamada bulunabilirler.

Vaka Çalışmaları

Phyllis Kupperman ve Elmhurst, Konuşma ve Dil Bozuklukları Merkezi kliniğinde gerçekleştirdikleri çalışmalarda, hiperleksili çocukları 2 ya da 2 yaş 6 aylık dönemde gözlemlediklerini belirtmişlerdir. Bu gözlemlerinin sonuçlarına göre; konuşma dilini anlamada güçlük çektiklerini bazılarının hiç konuşmadığını bazılarının birkaç kelime konuştuğunu çoğunluğunda ise ekolalik konuşma şeklinin olduğunu belirtmişlerdir. Davranışlarının bir çok yönden OSB’na benzer göründüğünü ancak eğitim ilerleyen yıllarında bu çocukların otizmden çıktıklarını belirtmişlerdir. Bazı vakaların ise; mesafeli, antisosyal veya muhalif davranışlarını sürdürdüğünü gözlemlemişlerdir. Eğitim devamlılığında zaman içerisinde; yalnızlık ve kendini uyarıcı davranışların belirgin bir şekilde azaldığını belirtmişlerdir.

Hiperleksili olan 12 çocuk ile hiperleksinin genetik yatkınlığı üzerine bir çalışma yapılmıştır. Bu küçük örneklem ile yapılan çalışmanın sonuçları genetik ve ailesel bağlantılı olduğunu ortaya koymuştur. Dil işlemleme bozukluğu olan ailelerin ( tipik olarak erkek aile üyelerinde) hiperleksili bir çocuğa sahip olma oranının daha yüksek olduğu bulunmuştur.

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

HİPERLEKSİ NEDİR? yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.