Ekolalinin İşlevleri

Anında Ekolalinin İşlevleri

Anında ekolalinin, 4 tane başkaları ile etkileşim işlevi bulunmaktadır.

• Sıra alma:

Karşılıklı etkileşim sırasında birey kendi sırası geldiğinde, etkileşimi ekolalik ifadelerle sürdürmektedir. İletişim ortaklarıyla göz teması sürdürülmekte, ilgili nesne ya da kişiye vücut yönelmektedir. Örneğin:

İletişim ortağı: -‘’Kahvaltıda ne yedin?’’

Otizm tanılı birey: -‘’Kahvaltıda ne yedin?’’

İletişim ortağı: -‘’Yumurta yedin mi?’’

Otizm tanılı birey:- ‘’Yumurta yedin mi?’’

Bu örnekteki şekilde en az iki tur şeklinde etkileşimi sürdürmek önemli bir faktördür.

• Bildirimde bulunma

Ekolalik ifadeden önce veya ekolali sırasında dokunma, işaret etme, gösterme gibi jestler hareketler meydana gelmektedir. Aynı zamanda iletişim ortaklarıyla göz teması kurulmaktadır. Ekolalik ifade orijinal ifadenin aynısı olabileceği gibi orijinal ifade kısaltılabilir ya da yeni sözcükler eklenebilir.

İletişim ortağı: Neredeyse boş kurabiye kavanozunu kontrol ederken,

-“Biraz çikolata alsam iyi olur”.

OSB olan birey: Kurabiye kavanozuna dokunarak,

–“Biraz çikolata alsam iyi olur”.

OSB olan birey kavanozdan bir çikolata almaya çalışmamaktadır. Jestler çoğunlukla nesneye dikkat çekmek için kullanılmaktadır

• Talep etme

Nesne veya hizmet istemek için kullanılan ifadelerdir. Genellikle azaltılmış ekolalileri (orijinal ifadelerde değişiklikler) içerir.

İletişim ortağı: – “Televizyon izlemek ister misin?”

OSB olan birey: -“Evet, televizyon izlemek istersin, lütfen.”

İletişim ortağı: -“Biraz kraker ister misin?”

OSB olan birey: -“Biraz balık kraker ister misin?

• ‘Evet’ yanıtını verme

Genellikle bir soru olan, orijinal ifadenin onaylandığını göstermek için kullanılan ifadelerdir.

İletişim ortağı: -“Süt ister misin?”

OSB olan birey: -“Süt ister misin?” diyerek sürahiye bakar. Ardından, elini havaya kaldırarak bir bardak süt almayı bekler.

Anında ekolalinin, başka biri ile etkileşim içermeyen ise 3 tane işlevi bulunmaktadır.

• Odaklanılmamış

Belirgin bir niyet olmadan ve genellikle yüksek uyarılma durumlarında (örneğin korku, ağrı) üretilen ifadelerdir. Genellikle orijinal ifadenin aynısı tekrarlanır.

İletişim ortağı: -“Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?”

OSB olan birey: Yürümeye ve ellerini çırpmaya devam eder. Aralıklı olarak kendi yüzünü tokatlar ve çığlık atar. Bu sırada kendi kendine, -“Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?” “Sorun nedir? Neden çığlık atıyorsun?” diyerek iletişim ortağının ifadesini tekrarlar

• Tekrarlama/Prova Etme

Bilgiyi işlemeye yardımcı olması için kullanılan ifadelerdir. Tekrarlanan ifadeden sonra, ifadenin anlaşıldığını gösteren eylemler gerçekleşebilir. İletişim ortaklarıyla göz teması kurulmaz ve tekrarlanan ifadeler genellikle fısıltı şeklinde üretilir.

İletişim ortağı: -“Bunu Arda’ya ver.” (Televizyon kumandasını uzatır.)

OSB olan birey: Yürümeye başlar ve sessizce birkaç kez -“Bunu Arda’ya ver” diyerek Arda’ya doğru yürür ve kumandayı ona verir.

• Özdenetim

Kişinin kendi eylemlerini düzenlemeye yarayan ifadelerdir. Motor hareketler ile eşzamanlı olarak üretilir.

İletişim ortağı: – “Yatakta zıplama.”

OSB olan birey: Zıplamayı yavaş yavaş azaltırken, kendi kendine birkaç kez -“Yatağa zıplama” der ve en son yataktan iner.

Vicker, B. (2009). Functional categories of immediate echolalia. Bloomington, IN: Indiana University, Indiana Institute on Disability and Community. https://scholarworks.iu.edu/dspace/handle/2022/9540

Çalışma bulgularına bakıldığında; anında ekolalinin %4’ü odaklanılmamış ifadelerden oluşmaktadır. Yani; çevresindeki nesnelere ve kişilere dikkat edilmeyen, daha çok kendini uyarıcı davranış olarak gözlenen ekolalik ifadelerdir. Anında ekolalinin % 96 olarak kullanılması ise, sosyal etkileşim içermektedir. Yani iletişim başlatma, sürdürme vb. amacı ile kullanılmaktadır.

Gecikmiş Ekolalinin İşlevleri

Etkileşimli gecikmiş ekolalinin 9 tane işlevi bulunmuştur.

• Sıra Alma:

Sözlü değiş tokuşlarda dönüş dolguları olarak kullanılan ifadelerdir.

İletişim ortağı: “Bu hafta sonu ne yaptın?”

OSB olan birey :“Yüzme havuzuna atlamayın.”

İletişim ortağı: “Aa, yüzmeye mi gittin?

OSB olan birey: “Gözlüklerini tak. O zaman gözlerinize klor kaçmaz.”

• Sözlü Tamamlama:

Başkaları tarafından başlatılan ve aşina olduğu rutinleri tamamlayan ifadelerdir.

İletişim ortağı: “Ellerini yıka.”

OSB olan birey: Ellerini yıkarken “Aferin sana, çok güzel ellerini yıkadın.” (Öğretmeni bir işi tamamladığında genelde aferin diyerek pekiştirir.)

• Bilgi Verme:

Duruma özgü, belirgin olmayan yeni bilgiler sunan ifadelerdir (başlatılabilir veya yanıtlanabilir) Durumsal bağlamda açık olmayan yeni bilgiler sunan ifadeler (başlatılabilir veya yanıtlanabilir).

Anne öğle yemeği hazırlamak üzeredir ve “Öğle yemeğinde ne istersin?” der.

OSB olan birey öğle yemeğinde sandviç istediğini bildirmek için bir salam markasının şarkısını söylemeye başlar (Öğle yemeği için sandviçten bahsedilmemiş ve ortamda sandviç fikrini tetikleyecek bir görsel yokken).

• Etiketleme:

Ortamdaki nesneleri veya eylemleri etiketleyen ifadelerdir.

OSB olan birey ve babası kitapları düzenlemektedir. OSB olan birey bir kitap alır ve babasına bakarken kitapta geçen bir cümleyi söyler. Baba “Evet, bu senin en sevdiğin kitap”.

OSB olan birey diğer kitaplara bakmaya devam eder, kitabı okumak istediğini belirtmez. Bu yüzden bu ifade kitabı tanıdığını ve hatırladığını gösteren bir ifadedir.

• Çağırma:

Dikkati kendine çekmek veya etkileşim kurmak / sürdürmek için kullanılan ifadelerdir.

Simla adında OSB olan bir çocuk bir yetişkine doğru yürür ve etkileşim başlatmak için “Simla ilginç bir isim” der.

• Talep Etme:

Nesneleri istemek için kullanılan ifadelerdir.

OSB olan birey annesine gider ve susadığını belirtmek için “Su ister misin?” der.

• Karşı Çıkma:

Başkalarının eylemlerini protesto eden ifadelerdir, Başkalarının eylemlerine karşı çıkmak veya başkaları tarafından ifade edilen yasakları yansıtmak için kullanılmaktadır.

OSB olan birey sınıf arkadaşının yere kağıt attığını görür. “Kaç kere bunu yapmamanı söyledim? Hemen onları toplamanı istiyorum. Üçe kadar sayacağım; 1-2-3.”

• Doğrulama:

Önceki ifadenin onaylandığını belirtmek için kullanılan ifadelerdir.

Yetişkin: “Atıştırmak için ne istersin? Meyve suyu? Kraker? Muz?” OSB olan birey meyve suyu istediğini belirtmek için “Meyve suyu ister misin?” der.

• Yönerge Verme:

Başkalarının eylemlerini yönlendirmek için kullanılan ifadelerdir.

OSB olan birey egzersiz yapmak istemektedir. Televizyonun yanında duran ablasının yanına gider. “Hazır mısın? Haydi egzersiz yapalım. Önce kollarını kaldır. Şimdi zıpla…” diyerek daha önce izlediği videodan bazı diyalogları kullanarak, ablasından o videoyu oynatmasını ister.

Etkileşim içermeyen, gecikmiş ekolalinin 5 tane işlevi bulunmuştur.

• Odaklanmamış:

Belirgin iletişimsel amacı olmayan veya bağlama uygun olmayan ifadelerdir. Kendini uyarıcı olabilir.

OSB olan birey sınıfta dolaşarak geçmişte duyduğu bir spor yayınının bölümlerini tekrarlar.

• Durum İlişkisi:

Bir nesne, kişi, durum veya etkinlik tarafından tetiklenmiş görünen ve hiçbir iletişimsel amacı olmayan ifadelerdir.

OSB olan birey bir tişörtte Indiana Üniversitesi logosunu görür ve Japonca Indiana dövüş şarkısını söylemeye başlar. Japonca şarkıyı televizyonda yayınlanan üniversiteler arası basketbol turnuvaları sırasında yayınlanan bir reklamdan öğrenmiştir.

• Kendi Kendine Yönerge Verme:

Kişinin kendi eylemlerini düzenlemeye yarayan ifadelerdir. Motor hareketler ile eşzamanlı olarak üretilir.

İletişim ortağı: “Yemekten önce ellerini yıka.”

OSB olan birey: Ellerini yıkamak için lavaboya gider, lavaboda kendi kendine birkaç kez “Yemekten önce ellerini yıka” der ve sonra lavaboda ellerini yıkar.

• Prova Etme:

Alçak sesle üretilen ifadelerin ardından daha yüksek sesle üretilen etkileşimli ifadelerdir. Etkileşimli ifadeler üretmek için alıştırma yapıyor gibi görünmektedir.

İletişim ortağı: “Ne yemek istersin?”

OSB olan birey birkaç kez kendi kendine (kısık sesle), “Kraker istiyorum, lütfen” der. Daha sonra iletişim ortağına bakar ve normal ses tonuyla “Kraker istiyorum, lütfen” der.

• Etiket:

İletişim amacı olmadan ortamdaki nesneleri veya eylemleri etiketleyen ifadelerdir. Dil öğrenmek için pratik yapma şeklinde olabilir.

OSB olan birey açık bir pencere görür. Büyük bir halka çizerek yürür ve “Pencere. Pencereyi kapat. Burası soğuk. (Dışarısı 27 derece.) Pencereyi kapat.” der. Bu sırada pencereyi kapatmaya çalışmaz ya da başkasının yapması için girişimde bulunmaz.

Vicker, B. (1999). Functional categories of delayed echolalia. The Reporter, 4(2), 7-10. https://scholarworks.iu.edu/dspace/handle/2022/9026

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

OTİZM TANILI BİREYLER EKOLALİ İLE NE ANLATMAK İSTER? yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.

Ekolali, otizm tanılı bireylerde yaygın şekilde görülmektedir. Ekolali bireyin; öğrenmesini, dikkatini olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca toplumda ötekileştirmeye sebep olabilmektedir.  Otizm tanılı bireyler ekolali yaptığında; bu her zaman onların kullandıkları kelimelerin anlamını bildiğini göstermez. OSB tanılı bireylerin çoğunluğunda;  konuşma becerilerinin başlangıç aşamasında ekolali kullanımı gözlenmektedir. Bu durum konuşmanın gelişme döneminde geçici bir süre olarak gözlenirken; bazı otizm tanılı bireyler ekolali aşamasının ilerisine geçememektedir.

Ekolalinin Nedeni

Ekolalinin kesin nedeni henüz bilinmemektedir. Otizm tanısında; anlama güçlüklerin ve bilişsel işlev eksiklerinin ekolaliyi arttırdığı bilinmektedir.

Ekolalinin Türleri

Ekolali ortaya çıkış zamanına göre 2’ye ayrılır.

1)Anında Ekolali: İşitilen ilk ifade ile tekrar edilen ifade arasındaki sürenin birkaç saniye olması ile oluşan ekolali şeklidir. Örneğin; OSB tanılı bireye bir soru yöneltildiğinde aynı sorunun cevap olarak alınması buna örnektir.

– ‘’Adın ne?’’

–  Adın ne? Şeklinde.

2)Gecikmiş Ekolali: Önceden duyulmuş bir ifadenin; birkaç dakika sonra, birkaç saat sonra ya da gün, hafta, ay, yıl geçtikten sonra yeniden kullanılması gecikmiş ekolalidir.

Her iki tür içinde; ekolali olarak kabul edilen ifadeler, daha önceden duyulmuş konuşmaların dışında, izlenilen bir televizyon programından, video içeriğinden bir kesit olabilir. Hatta kitaplardan okunan ifadeler bile ekolali olarak karşımıza çıkabilir. Otizm tanılı bireylerde tek bir tür görülebileceği gibi; anında ve gecikmiş ekolali birlikte olarak da görülebilir.

Anında ekolaliyi tanımak, gecikmiş ekolaliyi tanımaya göre daha kolaydır. Gecikmiş ekolalide dinleyici kişi ilk söylendiğinde olay yerinde olsa bile, bu repliği zaman geçtikten sonra unutmuş olabilir. Bu sebeple söylenen kelimenin ya da cümlenin ekolali olup olmadığına karar veremeyebilir. Ancak bazı OSB tanılı bireyler, aynı repliği defalarca dün içerisinde kullanmaktadırlar. Bu kullanım arttığında gecikmiş ekolaliyi anlamak daha kolay hale gelebilmektedir. Reklamlar, tekerlemeler, şiir ve şarkı sözlerinin uygunsuz kullanımı da gecikmiş ekolaliyi tanımada netlik sağlamaktadır.

Dilbilim Unsurları Açısından Ekolali

Tam ekolali ve azaltılmış ekolali olarak 2’ye ayrılmaktadır. Tam ekolali duyulan sözcüklerinin eksiksiz olarak tekrarını içerir. Hatta bu ekolalide tonlamanın da birebir olarak taklit edildiği görülebilmektedir. Örneğin; ‘’bugün ne yemek yedin? ‘’ cümlesine verilen cevap ‘’ bugün ne yemek yedin?’’ şeklindedir.

Azaltılmış ekolali ise; duyulan cümledeki sözcüklerin bir kısmın söylenmesi ve bu sözcüklerle ilgili kendi ürettiği sözcükler ile konuşmaya devam etmesidir. Bu durumda sorulan sorudan kopuk şekilde anlamsız ifadeler ortaya çıkmaktadır. Örneğin; ‘’bugün ne yemek yedin? ‘’ cümlesine verilen cevap. ‘’bugün…. yedin…… yemekler sağlıklı, lezzetli yiyecekler. ‘’ şeklinde olabilir.

Palilali Nedir?

Ekolaliye benzer bir diğer konuşma bozukluğu palilalidir. Ekolaliden farklı olarak palilali kişinin duyduğu ifadeyi değil, kendi söylediği ifade ya da ifadeleri tekrar tekrar söylemesidir. Örneğin; bireyin, su içtikten sonra, ‘’su içtim.. su içtim… su içtim…’’ şeklindeki tekrarı buna örnek gösterilebilir. Tekrarlanan ifadelerde gözlenen en önemli davranışlardan biri; bireyin giderek ses tonunu düşürmesidir. İlk ifadesi ile son ifadesi arasında belirgin ses kısıklığı gözlenir.

Sözel Taklit Dönemi ve Ekolali

8-12 aylık bebekler çevresinden duyduğu sesleri taklit etmeye çalışırlar. Bazen duydukları seslerin, sözcüklerin aynısını bazen de benzerini çıkarırlar. Söz öncesi dil gelişiminde bu dönem; sözel taklit dönemli /ekolali dönemi olarak ele alınır. Bu sebeple sözcüklerin tekrar edilmesi, ekolalik konuşma gelişimsel olarak ortaya çıkan normal bir durumdur. Çocukların 30. Ayına kadar gözlenebilir. Zaman içerisinde ekolalik dönem sonlanır ve yerini anlamlı konuşmaya bırakır.

Otizm tanılı çocuklarda konuşma başlangıcında ekolali yaşanması, dil gelişiminin bu dönemden geçtiğini gösterebilir. Dil gelişimini birey hangi yaşta olursa olsun tüm gelişim aşamalarını yaşayarak ilerler. Örneğin; 4 yaşında eğitime başlayan ve hiç konuşamayan bir birey, eğitim aldığı anda 3 kelimeli ifadeler kullanamaz. İsteğini bir anda; ‘’ Anne ben su içmek istiyorum.’’ şeklinde ifade edemez. İlk bağımsız ifadesi ‘’su’’ şekilde olabilir. Bireyin dil gelişimin; sesler, harfler, tek sözcükler şeklinde zamanla artarak devam eder. Otizm tanılı bireyler, tipik gelişim gösteren bireylere göre daha fazla sözel taklit döneminde kalmaktadırlar.

Sözcük tekrarları dil gelişiminin bir parçasıdır fakat otizm tanılı bireylerde; çocukluk döneminden sonra da varlığını sürdürebilmektedir. Bazı bireylerde ekolali, yaşamları boyunca kullanacakları bir iletişim yolu olarak kalmakta ve anlamlı konuşmalara geçiş sağlanamamaktadır.

Uzman Klinik Psikolog

Oyun Terapisti

Özge Özgeç Gürel

OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU (OSB)TANISINDA EKOLALİ yazısı ilk önce Yaşım Çocuk üzerinde ortaya çıktı.